Kula Svetog Jovana Vladimira na Ohridskom jezeru

Manastir Svetog Nauma Ohridskog

Na prvi pogled, pirg ili kula Svetog kneza Jovana Vladimira u manastiru Svetog Nauma deluje kao još jedan istorijski ostatak srpskog nasleđa na obali Ohridskog jezera. Međutim, posmatrana iz ugla geopolitike i bezbednosti, ona otkriva mnogo širu priču. Ovo nije samo priča o jednom svetitelju i jednom manastiru, već o prostoru koji je vekovima predstavljao raskrsnicu carstava, vera i političkih interesa. Na južnoj obali Ohridskog jezera, gde se susreću prirodne granice i strateški putevi, kamene zidine svedoče o neprekidnoj borbi za kontrolu prostora i uticaja na Balkanu.

Kada se sa manastirskog platoa pogled spusti prema Ohridskom jezeru, postaje jasno zašto ovaj prostor nikada nije bio samo periferija nečije države. Ohridski basen je vekovima predstavljao jednu od ključnih tačaka jugozapadnog Balkana. Ovde su se ukrštali trgovački putevi, vojni pravci i kulturni uticaji koji su dolazili iz unutrašnjosti Balkana, sa Jadrana i iz romejskog sveta.

U takvom okruženju ni manastiri nisu bili samo mesta molitve. Oni su bili uporišta pismenosti, ekonomske snage i političkog uticaja. Sveti Naum je vekovima bio više od duhovnog središta; bio je tačka prisustva države i crkve na osetljivom pograničnom prostoru. Zato ni pirg (kula) koja se vezuje za Jovana Vladimira ne može da se posmatra isključivo kao arhitektonski detalj ili istorijska zanimljivost.

Sudbina samog Jovana Vladimira pokazuje koliko su politika i bezbednost oblikovale Balkan još u ranom srednjem veku. Vladar male države na prostoru današnje Crne Gore i severne Albanije i zapadnih delova Makedonije našao se između interesa daleko moćnijih aktera. Njegov život i stradanje odigrali su se u senci sukoba između Samuilovog carstva i Vizantije, u vremenu kada su savezi, dinastičke veze i lična lojalnost često bili važniji od formalnih granica.

Iz današnje perspektive, priča o Jovanu Vladimiru podseća na sudbinu malih država koje se nalaze na raskrsnici velikih interesa. Upravo zbog toga njegova ličnost nije ostala samo u domenu crkvenog predanja. Tokom vekova postala je deo širih političkih i nacionalnih narativa, koje su različiti narodi i države tumačili na sopstveni način.

Kula u Svetom Naumu tako postaje više od spomenika prošlosti. Ona je nemi svedok jedne stalne balkanske pojave – borbe za prostor, identitet i istorijsko nasleđe. Dok su se carstva smenjivala, granice pomerale, a političke karte iznova crtale, simboli poput ovog nastavljali su da žive i dobijaju nova značenja. Manastir Svetog Nauma nalazi se na mestu gde se ukrštaju različiti istorijski slojevi. U njemu se prepoznaju tragovi romejske civilizacije, slovenske pismenosti, srednjovekovnih država i kasnijeg osmanskog perioda. Upravo zbog toga on predstavlja mnogo više od verskog objekta. On je jedna vrsta arhive Balkana pod otvorenim nebom. Zato nije slučajno što je Ohridski region često bio predmet interesovanja ne samo istoričara i arheologa već i državnih politika. Ko uspe da svoje korene veže za ovakva mesta, stiče snažan argument u izgradnji sopstvenog istorijskog kontinuiteta. U tom smislu, kulturno nasleđe postaje deo šireg geopolitičkog prostora.

Položaj manastira Svetog Nauma na samoj južnoj obali Ohridskog jezera činio ga je osetljivim u svim periodima kada su se menjale državne granice na Balkanu. U vreme raspada Osmanskog carstva i formiranja novih nacionalnih država početkom 20. veka, ovaj prostor se našao u zoni gde su se preklapale različite političke i nacionalne pretenzije.

Mapa razgraničenja Kraljevine SHS i Albanije po međudržavnom ugovoru iz Firence 1925.

U pojedinim istorijskim periodima, naročito u kontekstu razgraničenja između Kraljevine Srbije i novoformirane Albanije na zapadnim obalama Ohridskog jezera, ovaj kraj je bio predmet različitih tumačenja i upravnih promena. Pitanje granice između Kraljevine SHS i Albanije posle Prvog svetskog rata bilo je jedno od najspornijih na zapadnom delu Balkana. Naročito je osetljivo bilo područje oko Ohridskog jezera, gde se nalazi manastir Svetog Nauma. Nakon završetka rata 1918. godine, granice na Balkanu još nisu bile konačno utvrđene. Albanija je bila politički nestabilna država, a velike sile su ponovo razmatrale njene granice. Prema odlukama međunarodnih komisija iz perioda pre rata, manastir Svetog Nauma i njegova neposredna okolina našli su se na albanskoj strani granice.

Međutim, vlasti Kraljevine SHS nisu bile zadovoljne takvim rešenjem. Sveti Naum nije bio običan manastir već jedno od najznačajnijih pravoslavnih svetilišta na Ohridskom jezeru, tesno povezano sa istorijom Ohridske arhiepiskopije i srpske hrišćanske tradicije. Osim verskog i kulturnog značaja, položaj manastira bio je važan i sa strateškog stanovišta jer se nalazi na južnom delu jezera.

Tokom dvadesetih godina vođeni su dugi diplomatski pregovori između Beograda i Tirane. Konačno je 1925. godine postignut sporazum između Kraljevine SHS i Albanije kojim je izvršena korekcija granice. Manastir Svetog Nauma sa okolnim zemljištem pripao je Kraljevini SHS, dok je Albanija zauzvrat dobila određene teritorije na drugim delovima granice. Tako je manastir prešao iz albanske u jugoslovensku državnu teritoriju. Od tada je Sveti Naum ostao u sastavu Kraljevine SHS, kasnije Kraljevine Jugoslavije, a nakon Drugog svetskog rata u sastavu Socijalističke Republike Makedonije unutar Jugoslavije. U tom kontekstu, čitav prostor dobija i dodatno simboličko značenje – ne samo kao versko mesto, već i kao oznaka prisustva Srba na krajnjoj južnoj tački jezera.

Upravo u takvom istorijskom okviru treba posmatrati i podizanje kule Jovana Vladimira. Ona se ne može svesti samo na arhitektonski ili memorijalni objekat. U određenom čitanju tog perioda, ona predstavlja i simboličku poruku o kontroli prostora i o istorijskom kontinuitetu prisustva jedne srpske države na tom delu Balkana.

Prema izveštajima dnevnog lista Vreme povodom osvećenja 1929. godine, izgradnja kule nije predstavljana samo kao lokalni građevinski poduhvat, već državni kulturni program. Kula je opisana kao spomenik koji na krajnjem jugu države treba da svedoči nacionalnu i duhovnu povezanost sa srednjovekovnim nasleđem. Korunović je uspeo da u jednom objektu poveže arhitektonsku tradiciju nemanjićkih zadužbina sa savremenim umetničkim izrazom, koji ona predstavlja i simboličku poruku o istorijskom kontinuitetu prisustva srpske države na tom prostoru.

Istorijska podloga

Da bismo počeli priču o pirgu odnosno kuli Svetog Jovana Vladimira, moramo da iznesemo neke istorijske činjenice vezane za sam manastir, pogotovu za period od kraja 19. veka pa do početka 20. veka kao i velike oružane sukobe koji su usledili.

Manastir je osnovao sam sveti Naum i sagrađen je 905, koji je oko 910. godine u njemu i sahranjen. Grob svetog Nauma se nalaze u desnom krilu crkve, u posebnom manjem prostoru. Prema legendi ako se nasloni glava na grob čuje se bitje srca svetog Nauma. Manastir su više puta obnavljali srpski vladari među kojima su Mihailo I Vojisavljević, Branko Mladenović, Grgur Branković…

Krajem 19. veka, tačnije kada je 1870. godine uspostavljena Bugarska Egzarhija, prostori Makedonije i Stare Srbije potpali su pod ovu bugarsku crkvenu organizaciju, takođe i sve crkve i manastiri. Dovedeni su bugarski igumani, monasi i sveštenici, uspostavljen je teror nad Srbima, sprovođena je sistematska bugarizacija putem crkve i školstva, ali i putem nasilja koje su vodile bande VMRO. Na starim fotografijama i razglednicama u periodu oko 1900-1912. možemo videti kako je izgledao manastir. U prvom planu može se uočiti da manastir poseduje jednu vrstu „kule“ odnosno veće zvonare. Ta „kula“ će posle Prvog svetskog rata biti srušena, a umesto nje podignut pirg Svetog Jovana Vladimira.

Zašto je stara „kula“ srušena, pitaće se čitaoci. Razlog je vrlo prost. Dana 26. januara 1918. godine manastir Svetog Nauma Ohridskog, jedna od najznačajnijih pravoslavnih svetinja na prostoru Makedonije, našao se na udaru bugarskog bombardovanja tokom Prvog svetskog rata. Ovaj tragični događaj ostavio je dubok ožiljak ne samo na samom manastirskom kompleksu već i na kulturnom, duhovnom i istorijskom nasleđu naroda koji je vekovima čuvao ovu svetinju. Tokom ratnih dejstava 1918. godine, bugarska artiljerija usmerila je vatru ka ovom istorijskom svetilištu. Granate koje su padale na manastirski kompleks prouzrokovale su razaranja velikih razmera. Najteže je stradala manastirska crkva, centralni i najsvetiji deo kompleksa. Oštećeni su krov, zidovi i unutrašnjost hrama, dok su pojedini delovi građevine pretrpeli štetu koja se u tom trenutku činila nenadoknadivom. Dragocene freske, starinski ukrasi i istorijski elementi arhitekture bili su izloženi opasnosti od potpunog uništenja.

Ipak, među lokalnim stanovništvom i vernicima ostalo je duboko ukorenjeno uverenje da je manastir spasen od potpunog nestanka zahvaljujući zaštiti samog Svetog Nauma. Prema narodnom predanju, uprkos snažnom granatiranju i požarima koji su pretili da progutaju čitav kompleks, vatra nije uspela da uništi svetinju u potpunosti. Vernici su ovaj događaj tumačili kao čudesno zastupništvo svetitelja, čija je duhovna sila, po njihovom verovanju, sačuvala manastir od konačnog razaranja.

Razmere štete nakon bombardovanja zabeležile su i jedinice francuske vojske koje su delovale na ovom području. Francuski vojni fotografi dokumentovali su razrušene delove manastira, oštećenu crkvu i posledice napada. Te fotografije danas predstavljaju dragoceno istorijsko svedočanstvo o stradanju manastira tokom rata i čuvaju se u arhivama Ministarstva kulture Francuske.

U godinama i decenijama koje su usledile započet je dug i zahtevan proces obnove. Uz veliki trud sveštenstva, lokalnog stanovništva, brojnih dobrotvora, i srpske države manastir je postepeno vraćan u prvobitno stanje. Oštećeni delovi su obnovljeni, hram je ponovo osposobljen za bogosluženja, a svetinja je nastavila da živi kao mesto molitve, hodočašća i duhovnog okupljanja. Stara „kula“ nije mogla da se obnovi zbog prevelikog stepena oštećenja. Razaranja iz 1918. godine ostaju upamćena kao jedno od najtežih iskušenja kroz koja je ova drevna svetinja prošla, ali i kao dokaz njene sposobnosti da opstane uprkos ratovima i razaranjima.

Vladika Nikolaj pokreće izgradnju kule Svetog Jovana Vladimira

Na inicijativu Kralja Aleksandra, i u državnoj režiji, u manastiru Sveti Naum Ohridski je podignuta impozantna nova kula, tj. pirg Svetog Kralja Jovana Vladimira sa kapelom, u vreme dok je ohridski vladika bio Sveti Nikolaj Velimirović. Temelji su udareni januara 1925. godine. Po svojoj lepoti, arhitektonskoj i slikarskoj, ona može bez zamerke da se stavi u red starih nemanjićkih zadužbina. Ikonostas u kapeli Svetog Jovana Vladimira načinio je čuveni ruski slikar Stevan Kolesnikov čiji su preci živeli na prostorima Slavenosrbije u današnjoj Ukrajini. Kolesnikov je u kapeli oslikao oko 52 freske i ikone koje je radio gotovo 3 godine. Na severnom zidu kapele oslikao je Svetog Jovana Vladimira kako kleči u šumi i moli se Bogu, iznad njega se pojavljuje orao sa krstom na leđima. Na južnom zidu kapele bila je ikona Svetog Jovana Vladimira sa prikazanom odsečenom glavom u ruci, ali što je vrlo zanimljivo, Jovan Vladimir je na konju u trku. Takođe tu je i ikona Jovana Vladimira sa Svetim Naumom, dok su na severnoj još i Sveti Stefan Dečanski i kralj Milutin, njegov otac. Na zapadnom zidu iznad ulaznih vrata sa jedne strane oslikani su Sveti Ćirilo i Vladimir Kijevski, dok su na drugoj strani Sveti Metodije i Sveti knez Lazar, a iznad samih vrata je Sabor svetih arhangela. U oltaru kapele nalazio se lik Majke Božije sa izrazom beskrajne milosti i dobrote. Kapela se završavala kubetom u kome je naslikan Spasitelj takođe sa izrazom beskrajne milosti i dobrote. Iznad kapele je bila izrađena kambanarija za zvonima (kambanama). Na samom vrhu pirga tj. kule, ispod krova u planu je bilo da prema nacrtima vladike ohridskog Nikolaja Velimirovića, Kolesnikov oslika Strašni sud. Sa vrha pirga na sve četiri strane otvarao se pogled prema okolini manastira. Ispod prozora panorame nalazi li su se krstovi sa 4 ognjila odnosno 4 ocila.

Stevan Kolesnikov je do dolaska u Kraljevinu SHS bio profesor slikarstva u Petrogradu pa je posle emigracije nastavio rad u Beogradu. Za kulu Svetog Jovana Vladimira izradio je ukupno pedeset dve freske i ikone, a radovi su trajali gotovo tri godine. Na severnom zidu kapele oslikao je Svetog Jovana Vladimira kako kleči u šumi i moli se Bogu, iznad njega se pojavljuje orao sa krstom na leđima. Na južnom zidu kapele je ikona Svetog Jovana Vladimira sa prikazanom odesčenom glavom u ruci, ali što je vrlo zanimljivo Jovan Vladimir je na konju u trku. Takođe tu je i ikona Jovana Vladimira sa Svetim Naumom, dok su na severnoj još i Sveti Stefan Dečanski i kralj Milutin…

Projekat je izradio čuveni Momir Korunović

Arhitektonske nacrte i projekat za izgradnju pirga Svetog Jovana Vladimira izradio je najpoznatiji srpski arhitekta Momir Korunović koji je, pored ostalih dela, projektovao i spomen-kosturnicu na Zebrnjaku kod Kumanova. Kula je zidana od čistog armiranog betona. Poteškoća pri izradi je bilo mnogo jer nije bilo dovoljno novca i kredita da se projekat gradi u kontinuitetu već sa prekidima. Takođe i dostava građevinskog materijala, cigala i nešto kamena, dovožena je i prebacivana preko Ohridskog jezera čamcima. Kula je bila visoka 47 metara, a od površine Ohridskog jezera oko 63 metra. Ceo projekat je finansiran od strane države i dobrovoljnih priloga građana Kraljevine SHS, a naročito Maćedonaca iz Ohrida i okoline. Veliku zaslugu je imao i vladika ohridski Nikolaj Velimirović čiji su se saveti i ideje uvažavali.

Pirg je trebao da bude gotov 4. juna 1925. godine, pa je zato na kuli upisana godina 1015. kada je stradao Sveti knez Jovan Vladimir odnosno godišnjica 1015-1925. Do manastira Svetog Nauma je prosečen i nov automobilski put od grada Ohrida do samog manastira. Kula zbog navedenih poteškoća nije mogla biti gotova u planiranom roku, već je završena tek 5. juna 1929. godine. Ono što treba naglasiti da je ovaj projekat povukao još dva projekta- izgradnju spomen-kosturnice obeliska u mestu Biljanini izvori gde su Bugari 1915. godine zaklali i izmasakrirali 400 srpskih mladića vojnika i konak Jovana Vladimira u manastiru Svih Svetih u Debarcima (34 kilometara severno od Ohrida). Takođe uz ove projekte je renovirana i crkva Svete Sofije u Ohridu i popravljena sala u crkvi Svetog Klimenta.

Osvećenje je obavljeno 4. juna 1929. godine, na dan kada se navršilo 913 godina od mučeničke smrti Svetog Jovana Vladimira. Svečanosti su prisustvovali predstavnici Srpske pravoslavne crkve, državnih vlasti i veliki broj vernika iz Ohrida i okoline. List Vreme beleži da je upravo tim povodom put od Ohrida do Svetog Nauma bio ispunjen hodočasnicima koji su pristizali automobilima, lađama i pešice.

Manastir Svetog Nauma, a naročito pirg Svetog Jovana Vladimira je između dva svetska rata naročito bio popularan, naročito na poštanskim razglednicama i časopisima, ali se pojavljuje čak i posle rata. Pirg je bio simbol prepoznatljivosti celog Ohrida i tadašnje administrativne oblasti Južne Srbije kako se taj prostor dela Makedonije zvao. To nam pokazuju fotografije u prilogu ovog članka.

Pirg je preživeo Bugarsku okupaciju ali ne i komuniste

Tokom Drugog svetskog rata, kada su na naše prostore ponovo navalile zločinačke i okupatorske bugarske horde, sve što je Srbija obnavljala i izgrađivala, sve je gotovo uništeno. Naročito simboli srpskog stradanja za slobodu – Zebrnjak, Bakarno guvno, Studenčišta, Dolgaec itd. Međutim nekim čudom bugarski okupatori nisu ni pipnuli pirg Svetog Jovana Vladimira. Ova impozantna građevina dočekala je i kraj Drugog svetskog rata netaknuta što pokazuju natpisi pisani bugarskim pismom na fotografijama i razglednice nakon II svetskog rata. S dolaskom komunista na vlast u Narodnoj Republici Makedoniji, ali i sa uspostavljanjem komunističkih vlasti u Jugoslaviji počelo se sa sistematskim uništavanjem i zatiranjem svega srpskog u Makedoniji. Proterano stanovništvo nije moglo da se vrati na svoja ognjišta, menjana su prezimena Srbima, uspostavljena je paracrkvena organizacija Ohridska arhiepiskopija od strane komunističke partije, a koja neće biti priznata kao autokefalna sve do 2022. godine.

Godine 1956-1957. komunističke vlasti donose odluku da se pirg Svetog Jovana Vladimira sruši do temelja pod obrazloženjem „da se ne uklapa u ambijent manastira“. Komunisti koji u Boga ne veruju niti u crkvu idu, osim kad treba da se pljačka, odjednom poznaju crkvenu umetnost i graditeljstvo. Glavni razlog za ovakvu odluku je očigledan – brisanje tragova srpskog identiteta i priprema za proglašenje autonomne Makedonske pravoslavne crkve, što će se desiti 1959. godine, i potom autokefalnosti 1967. koja neće biti priznata od strane pomesnih crkava.

Istorijski spomenici poput pirga Svetog Jovana Vladimira nisu samo građevine iz prošlosti, već simboli kolektivnog pamćenja, identiteta i istorijskog kontinuiteta. Njihova sudbina pokazuje da se borba za prostor i politički uticaj često vodi i kroz tumačenje, očuvanje ili brisanje kulturnog nasleđa. Zato se istorija ne briše bojom niti čekićem – ona ostaje zapisana u kamenu, freskama, dokumentima i sećanju naroda koji je čuva i prenosi budućim pokolenjima.

Godine 1956-1957. komunističke vlasti donose odluku da se pirg Svetog Jovana Vladimira sruši do temelja pod obrazloženjem „da se ne uklapa u ambijent manastira“. Komunisti koji u Boga ne veruju niti u crkvu idu, osim kad treba da se pljačka, odjednom poznaju crkvenu umetnost i graditeljstvo. Glavni razlog za ovakvu odluku je očigledan – brisanje tragova srpskog identiteta i priprema za proglašenje autonomne Makedonske pravoslavne crkve, što će se desiti 1959. godine, i potom autokefalnosti 1967. koja neće biti priznata od strane pomesnih crkava.

Поделите са пријатељима: