Ranohrišćanska grobnica u Brestoviku, nedaleko od Beograda, otkrivena je slučajno krajem XIX veka, kada je domaćin Vukašin Milosavljević upao u njene podzemne prostorije. Ova neobična građevina, ukrašena krstovima, geometrijskim motivima i freskom Bogorodice sa Hristom, otvara brojna pitanja o ranom hrišćanstvu na našim prostorima. Posebno je zanimljiva pretpostavka arheologa Đorđa Jankovića o njenoj povezanosti sa Svetim Ermilom i Stratonikom, kao i orijentacija grobnice u odnosu na izlazak Sunca na dan njihovog praznika.
Otkriće ranohrišćanske grobnice u Brestoviku
Ranohrišćanska grobnica u Brestoviku, selu nedaleko od Grocke, predstavlja jedan od najzanimljivijih arheoloških spomenika u okolini Beograda. Ova neobična podzemna građevina otkrivena je krajem XIX veka, sasvim slučajno, prilikom radova na imanju meštanina Vukašina Milosavljevića.
Prema zabeleženom svedočanstvu o otkriću, Milosavljević je prilikom kopanja propao u podzemnu prostoriju, čime je otkriven do tada nepoznat građevinski kompleks. Ispostavilo se da se ispod zemlje nalazi zidana grobnica sa više prostorija, čiji su arhitektonski oblik i unutrašnje uređenje ukazivali na znatnu starost i posebnu namenu građevine.
Otkriće je privuklo pažnju istraživača starina, pre svega zbog neobične arhitekture, zidnog slikarstva i hrišćanskih simbola. Za razliku od jednostavnih grobnih konstrukcija, brestovička grobnica predstavlja složeniju celinu, što otvara pitanje njene prvobitne namene, vremena izgradnje i ličnosti kojima je bila posvećena.
Posebnu pažnju zaslužuje činjenica da je građevina vekovima ostala skrivena pod zemljom. Zahvaljujući tome sačuvani su značajni delovi njene arhitekture i unutrašnje dekoracije, koji danas omogućavaju proučavanje graditeljskih i verskih tradicija vremena u kojem je nastala. Iako se grobnica najčešće predstavlja kao ranohrišćanski spomenik iz poznoantičkog perioda, pitanja njene prvobitne funkcije, hronologije i eventualne povezanosti sa određenim hrišćanskim mučenicima zaslužuju posebnu pažnju. Upravo zbog toga Brestovik nije zanimljiv samo kao arheološki lokalitet, već i kao mesto na kojem se prepliću materijalni ostaci prošlosti, istorijski izvori i kasnija tumač
Arhitektura grobnice i freska Bogorodice sa Hristom
Grobnica se sastoji se iz tri dela. Najdublji deo, sama grobnica, pravougaonog oblika, nalazi se na zapadnoj strani, imala je tri zidana sanduka i malu nišu u zapadnom zidu koja se još vidi, dok sanduka nema. Tavanica je poluobličasta, a zidovi i svod ukrašeni su geometrijskim motivima između koji se nalaze brojni krstovi. Vidi se da ikonografija odudara od neke klasične rimske i verovatno je odraz nekog našeg umetnika. U niši u zapadnom zidu videla se freska Bogorodice sa Hristom na levoj ruci, a prikaz se i danas nazire.
Osnova za naše istraživanje je kao što smo rad arheologa Đorđa Jankovića, koji je svoje mišljenje iznosio u javnim nastupima ali i u njegovoj poslednjoj obimnoj studiji „Predanje i istorija crkve Srba u svetlu arheologije“.
Sveti Ermil i Stratonik – kome je bila posvećena grobnica?
Brestovička grobnica se po svakom elementu uklapa u žitije Svetih Ermila i Stratonika, beogradskih mučenika. U njihovom žitiju se kaže da su postradali tako što su posle mučenja vezani i bačeni u Dunav.
Ono što ovu grobnicu skoro nepogrešivo vezuje baš za Ermila i Stratonika je njena orijentacija. Naime a razjasnimo mi smo već više puta izneli podatke da se crkve u našim krajevima u ranija vremena obavezno grade tako da nisu orijentisane strogo u smeru istok zapad, nego tako da na dan praznika kome je crkva posvećena sunce izlazi preko oltara. U ovom slučaju u pitanju je grobnica od koje je nastala crkva ali sunce ovde na dan Svetih mučenika Ermila i Stratonika 13. januara po starom odnosno 26. januara po novom kalendaru izlazi tačno na ulazu u grobnicu i verovatno ga osvetljava.
Pogledajte emisiju na kanalu Ognjilo:
