Piše :
Stevan Gajević, ekonomista, pisac i političar iz Podgorice, ljubitelj istorije
Medaljon Svetog Dimitrija iz Koznika
Nalaz, ikonografija, simbolika i savremena obnova jednog srednjovjekovnog znamenja
Medaljoni sa likovima svetitelja predstavljaju poseban i slojevit segment srednjovjekovne hrišćanske materijalne kulture. Oni nisu bili tek ukrasni predmeti, već nosioci zavjetne, zaštitne i identitetske funkcije, duboko ukorijenjene u svakodnevni život zajednica koje su ih stvarale i koristile. Među takvim predmetima posebno se izdvaja medaljon svetog Dimitrija, pronađen na lokalitetu Koznik početkom pedesetih godina XX vijeka, koji po svom ikonografskom rješenju, simbolici i kontekstu nalaza zauzima izuzetno mjesto u korpusu pravoslavne vizantijske i postvizantijske umjetnosti na prostoru centralnog Balkana.
Iako sam nalaz nije bio predmet sistematske arheološke obrade u užem smislu, sačuvane fotografije, pisani izvori i savremena istraživanja omogućavaju pouzdanu rekonstrukciju njegovog kulturno-istorijskog značaja. Nalaz medaljona je publikovan u zborniku radova na temu istraživanja olovno-cinkanih nalazišta, a potpisnik rada je inžinjer Miron Savić (geolog), 1955. godine. Gospodin Miron Savić nam daje fotografiju medaljona, za koji navodi da je izrađen od bijele silikatne šljake (slika 1).
Ipak, u konsultaciji sa više zlatara autoru je potvrđeno da je medaljon najvjerovatnije srebren, jer bi se teško očuvao da je bio od nusproizvoda topljenja željezne rude. Iako je osnovna tema rada Savića geološka, autor u završnim poglavljima bilježi i arheološke nalaze zatečene tokom terenskih istraživanja.
Savić izričito navodi da je u blizini kovačišta pronađen medaljon svetog Dimitrija sa jasno čitljivim natpisom, te da je predmet izrađen od bijele silikatne šljake, što autor dovodi u vezu sa intenzivnom rudarskom i metalurškom aktivnošću tog prostora. Ovaj podatak je ključan: medaljon nije slučajno dospio na Koznik, već je nastao i korišćen unutar radnog i duhovnog okruženja srednjovjekovne zajednice. Na osnovu umjetničke obrade, prikaza štita i naoružanja, Savić zaključuje da se medaljon može datovati u XIII vijek, uz napomenu da nije isključena mogućnost da se radi o odlivku prema starijem vizantijskom originalu, što je bila česta praksa u lokalnim radionicama kasnog srednjeg vijeka.
Grad Koznik kako danas izgleda
Grad Koznik gravira, rekonstrukcija
Pitanje porijekla i hilandarski primjerak
U savremenoj literaturi i kolekcionarskim krugovima izdvaja se podatak da postoji jedan gotovo identičan medaljon, danas u manastiru Hilandar, koji se makar izgledom može dovesti u vezu sa kozničkim nalazom. Iako to porijeklo nije do kraja potvrđeno, podudarnosti u ikonografiji, rasporedu natpisa, obradi štita i ornamentici bordure ukazuju na mogućnost da se radi ili o istom predmetu ili o radioničkom paru nastalom prema istom predlošku.
Međutim, za hilandarski primjerak se navodi da je u pitanju liveno staklo, pa je moguće i realno pretpostaviti da je možda i koznički medaljon bio izrađen od livenog stakla. Ovakva kretanja predmeta nisu neuobičajena za srednji vijek, naročito kada se ima u vidu mreža trgovačkih, crkvenih i vojničkih veza između Balkana i vizantijsko-ruskog prostora. Sa druge strane, nije nemoguće da je i primjerak koji je Savić našao kao poklon završio u Hilandaru (slika 2).
Opravdano je pretpostaviti da je koznički primjerak medaljona bio opšiven filigranom koji je sa njega skinut ili rezbarenim drvetom koje je vjekovima istrulo.
Koznik u Hercegovini kao istorijski i duhovni ambijent
Koznik je srednjovjekovni lokalitet u selu Kozica kod Pljevalja, sa slojevitom istorijom, poznat prvenstveno po utvrđenju koje se vezuje za XIV vijek i kasnosrednjovjekovnu srpsku državu Kosača – Hercegovinu. Međutim, njegova uloga nije bila isključivo vojna. Pisani i materijalni tragovi ukazuju na snažno prisustvo rudarskih, kovačkih i zanatskih aktivnosti, kao i na postojanje stabilne hrišćanske zajednice i manastirskog sjedišta.
Koznik, kako je to u ranijim studijama navedeno, prije svega treba dovoditi u vezu sa naplatom carina i drugih dažbina, pa je, dakle, i kefalija, ili onaj ko je upravljao gradom, imao donekle značajan položaj u hijerarhiji hercegove države. Upravo u tom spoju rada, opasnosti i vjere treba tražiti kontekst medaljona svetog Dimitrija. Svetitelj-ratnik nije slučajno izabran: on je bio zaštitnik onih koji žive na granici – između svjetlosti i tame, površine i podzemlja, života i smrti.
Ikonografski opis aversa originala
Prema sačuvanoj fotografiji medaljona, na aversu medaljona prikazan je sveti Dimitrije kao vojnički svetitelj, frontalno postavljen, u stavu mirne, ali odlučne spremnosti. U desnoj ruci drži koplje, dok je u lijevoj okrugli štit sa jasno istaknutim krstom u središtu. Ovakva ikonografija dosljedno slijedi vizantijski kanon, u kojem sveti Dimitrije simbolizuje zaštitu grada (Mitrovica, Solun i dr.), zajednice i vjere.
Natpisi izvedeni grčkim slovima – skraćenice imena svetitelja – potvrđuju vezu sa vizantijskom kulturnom matricom, dok bogato ornamentisana bordura sa ponavljajućim floralnim motivima svjedoči o visokom nivou zanatske vještine i estetske svijesti.
Posebnu vrijednost ovom prikazu daje činjenica da je medaljon pronađen u prostoru intenzivne rudarske djelatnosti. U tom kontekstu, lik svetog Dimitrija ne predstavlja samo opšti hrišćanski simbol, već lični ili kolektivni zavjetni znak rudara i kovača, čiji je svakodnevni život bio neposredno izložen opasnosti.
Reprodukcija originala
Autor ovog teksta, kao potomak onih koji su u Kozniku živjeli, radili, trgovali i ubirali carinu, odlučio se da izvrši rekonstrukciju originala. Posao umjetničke rekonstrukcije izvršen je od strane ateljea Dimitrijević iz Kragujevca, koji se prihvatio posla obnove.
Predmet ovog rada je savremena rekonstrukcija srednjovjekovnog medaljona iz lokaliteta Koznik, čiji je izvorni primjerak sačuvan isključivo u obliku fotografske dokumentacije. Polazeći od dostupnog vizuelnog izvora, kao i od komparativne analize srodnih medaljona i zavjetnih predmeta iz šireg hercegovačko-srpskog kulturnog prostora, izvršena je rekonstrukcija izgleda, proporcija i simboličkih elemenata medaljona.
Na osnovu uvida u relevantnu literaturu i analogne primjere, procijenjeno je da je ukupna dužina izvornog medaljona iznosila približno 45–50 mm. Ovaj raspon poslužio je kao osnov za definisanje proporcija rekonstruisanog predmeta. Svi prepoznatljivi detalji sa aversa i reverza vjerno su preneseni, uz minimalne intervencije ograničene isključivo na ikonografski i simbolički konzistentna rješenja.
Rekonstrukcija je izrađena od srebra finoće 999, čime je naglašena memorijalna i zavjetna dimenzija predmeta, u skladu sa praksom srednjovjekovne sakralne i polusakralne metaloplastike.
Avers – ikonografija i simbolika
Avers medaljona prikazuje lik svetog Dimitrija, obrađen u skladu sa poznatim ikonografskim obrascima. Posebnu pažnju privlači motiv iznad glave svetitelja: krst iz kojeg izrasta trolisna loza. Ovaj element predstavlja ključnu ikonografsku osobenost medaljona iz Koznika i jasno ga izdvaja u odnosu na srodne prikaze.
Krst, kao centralni hrišćanski simbol, upućuje na Hristovu žrtvu i spasenje, dok trolisna loza nosi višeslojno značenje. Njena tročlana struktura simbolizuje Svetu Trojicu – Oca, Sina i Svetog Duha – dok biljni karakter loze označava život, obnovu i trajanje. U tom smislu, snaga svetitelja nije predstavljena kao rezultat svjetovne ili vojne moći, već kao manifestacija božanskog izvora.
Motiv loze dodatno se može dovesti u vezu sa ranohrišćanskim i vizantijskim shvatanjem Crkve kao „žive loze“, zajednice vjernih koja se obnavlja kroz stradanje i vjeru. U kontekstu Koznika, prostora obilježenog teškim fizičkim radom, carinskom službom i stalnom egzistencijalnom neizvjesnošću, ovakva simbolika dobija izražen lokalni i duhovni smisao.
Revers medaljona – kompozicija i natpis
Revers medaljona oblikovan je kao memorijalna i identitetska cjelina. U središtu se nalazi vladarski krst sa proširenim kracima, smješten u ovalni okvir. Ovalna forma u hrišćanskoj simbolici označava vječnost i cjelovitost, dok krst sa proširenim kracima naglašava ideju pobjede nad smrću.
Oko centralnog motiva ispisan je staroslovenski natpis ćiriličnim pismom:
„Azъ esmь tѣ, ižє bъhъ znamenie Koznika izъ zemlѣ Hercegove.
Bѣhъ vo tѣhъ, i izыdohъ trudomъ Gospodina
Stevana Gaeviča Bujaka, lѣta Gospodnja 7533.“
Jezički i grafijski sloj natpisa jasno upućuje na kulturni krug srednjovjekovne srpske države i na svjesno pozivanje na tradiciju starije pismenosti, čime se predmet simbolički ukorjenjuje u istorijski kontinuitet prostora.
Tumačenje natpisa i hronološki okvir
U savremenom jeziku, natpis se može tumačiti na sljedeći način:
„Ja sam taj koji bijaše znamenje Koznika iz zemlje Hercegovine.
Bih u tami, i iziđoh trudom Gospodina
Stevana Gajevića Bujaka, ljeta Gospodnjeg 7533.“
Godina 7533 od stvaranja svijeta odgovara 2025. godini po savremenom računanju vremena. Njena upotreba u ovom kontekstu nema isključivo hronološko značenje, već prije svega memorijalnu i simboličku funkciju. Ona povezuje čin savremene rekonstrukcije sa starijim slojevima istorijskog pamćenja i naglašava ideju kontinuiteta.
Posebno je značajno grafijsko isticanje riječi Gospodin velikim početnim slovom. U srednjovjekovnoj pismenosti ovakvo pisanje označava statusnog gospodara, nosioca vlasti i rodovskog autoriteta, a ne isključivo teološki pojam. Time se apostrofira veza sa porodicom Bujak, koja se u istorijskim izvorima dovodi u vezu sa nižom vlastelom i pronijarskim slojem.
Sintagma „bih u tami, i iziđoh“ nosi višeslojnu semantiku: duhovnu (spasenje), egzistencijalnu (rad u teškim uslovima), ali i istorijsku – izlazak predmeta iz zaborava i njegov povratak u savremeni kulturni i identitetski kontekst.
Zaključak
Medaljon svetog Dimitrija iz Koznika predstavlja rijedak i dragocjen spoj rada, vjere i identiteta. Njegova ikonografija, natpis i kontekst nalaza svjedoče o svijetu u kojem su duhovnost i svakodnevni opstanak bili nerazdvojivi.
Savremena obnova medaljona ne predstavlja puku reprodukciju, već nastavak pamćenja – most između srednjovjekovne zajednice Koznika i današnjeg vremena. Upravo u toj neprekinutoj niti smisla leži njegova trajna vrijednost.
Oni koji budu željeli da ga vide mogu to učiniti u riznici manastira Svete Trojice kod Pljevalja.
U Podgorici, 31.12.2025. godine
mr Stevan Gajević
Stevan Gajević (Pljevlja, 11. februar 1974) ekonomista je, pisac i političar iz Podgorice.
Porodica Gajević vodi porijeklo od srpske srednjovjekovne porodice Bujak, koja se istakla u službi Hercega Stefana. Njeni pripadnici pominju se i u Dečanskoj hrisovulji, jednom od najznačajnijih pravnih i istorijskih izvora srednjovjekovne Srbije.
Gajević je završio Gimnaziju u Pljevljima kao jedan od najboljih učenika svoje generacije. Diplomirao je na Ekonomskom fakultetu u Podgorici, dok je magistarske studije okončao 2007. godine, odbranivši rad na temu „Transformacija preduzeća“. Program srednjeg stepena MBA studija završio je 2012. godine na Bledu u Sloveniji, a doktorske studije upisao je 2025. godine.
Njegove uže oblasti stručnog interesovanja obuhvataju poresku politiku, političku ekonomiju, ekonomsku istoriju i sprečavanje pranja novca (AML). Profesionalno djeluje kao finansijski konsultant i sudski vještak za oblast finansija, sa više od petnaest godina iskustva i oko sedam stotina realizovanih vještačenja. U javnim nastupima i autorskim tekstovima promoviše principe klasične ekonomije, racionalno ekonomsko odlučivanje i zaštitu svojinskih prava. Politički zastupa konzervativne vrijednosti.
Autor je brojnih članaka iz oblasti makroekonomije, geopolitike i budžetske politike. Pored ekonomskih tema, objavio je i više radova posvećenih porodičnoj istoriji i istoriji kasnog srednjeg vijeka, sa posebnim akcentom na Hercegovu državu i utvrđeni grad Koznik.
