Kroz Zagorje u visokoj Hercegovini vodi nas Petar Aškraba Zagorski. Obilazimo stara naselja i gradine, grebnice, crkvišta i mesta uz koja su sačuvane priče o porodicama i njihovom poreklu. Naš put počinje u Foči, vodi kroz dolinu Bistrice i visoravni oko Kalinovika, a završava se u Ulogu.
Šta je nekada obuhvatalo ime Zagorje? Gde se nalazilo staro Kučevo? Šta nam kamen, natpisi i porodično pamćenje govore o ovom kraju? Sa sagovornikom koji je veliki deo života posvetio istraživanju zavičaja pokušavamo da sagledamo drugačiju sliku planinskog prostora, nekada daleko naseljenijeg nego danas.
Ovo je pisani vodič kroz našu terensku emisiju: kroz mesta koja smo obišli, kazivanja Petra Aškrabe i pitanja koja smo na putu otvarali. Pogledajte celu emisiju da uz priču vidite predele, gradine i spomenike o kojima govorimo.
Naš sagovornik: Petar Aškraba Zagorski
Petar Aškraba Zagorski (1952) pisac je, pesnik i istraživač porodičnog porekla, starih prezimena, seoba i narodnih predanja. Rođen je u Jelašcima kod Kalinovika, u kraju koji zauzima središnje mesto u njegovom životu i istraživačkom radu. Više od pola veka posvetio je proučavanju prošlosti srpskih porodica, nastojeći da kroz prezimena, rodoslove, stare zapise i narodno pamćenje rekonstruiše njihovo poreklo i kretanja kroz vekove. Istraživački rad Aškraba nije započeo sa Petrom. Beleške o poreklu porodica i starim rodovima vodili su i njegov otac i đed, a porodično predanje o tom poslu seže još dalje, do pradede Andrije. Petar je tako nastavio posao prethodnih generacija, ali ga je tokom decenija proširio na ogroman prostor i veliki broj porodica i prezimena.
Petar je svoj rad zasnovao na neposrednim terenskim zapisima i razgovorima sa ljudima
Posebnost njegovog rada ogleda se u neposrednom poznavanju terena. Obišao je nebrojena sela, zaseoke, stara groblja i zabačene planinske krajeve, od kojih su mnogi danas gotovo zaboravljeni. Putovao je širom nekadašnje Jugoslavije, ali i po Albaniji, Italiji, Mađarskoj i Rumuniji. Još u vreme Envera Hodže peške je zalazio u severnu Albaniju, raspitujući se o poreklu tamošnjih porodica. Njegova istraživanja nisu se svodila samo na čitanje knjiga i arhivskih dokumenata. Veliki deo saznanja sticao je u razgovorima sa ljudima, beležeći porodična kazivanja, stara imena, nazive mesta i predanja koja su se prenosila s kolena na koleno. Tu građu povezivao je sa natpisima na starim nadgrobnim spomenicima, grebnicama, istorijskim zapisima, arhivskom građom i obimnom literaturom koju je godinama proučavao. Na osnovu tako prikupljenih podataka izgradio je sopstvenu sliku prošlosti, u kojoj posebno mesto zauzimaju srodničke veze i seobe stanovništva. Jedan od njegovih glavnih zaključaka jeste da se kretanje srpskih porodica ne može objasniti jednostavnim seobama iz jednog pravca u drugi, već da su postojali brojni povratci, ukrštanja i nova preseljenja unutar širokog prostora koji on naziva srpskim tropoljem.
Rezultate svog rada objavio je u brojnim knjigama, među kojima su Srbija ili Zagorje, Zagorje — Srbi kroz vremena, Greboslovi, Srboslovi i Sasrbljenja, više detalja o njima potražite u posebnom odeljku malo niže u tekstu.
Ukorenjenost u narodni život
Ipak, ono što Petra Aškrabu posebno izdvaja nije samo obim njegovog rada, već i njegova duboka ukorenjenost u narodni život. Putujući sa njim kroz njegov rodni kraj, stiče se utisak da predanja o kojima govori za njega nisu samo građa za knjige, već živo nasleđe koje poznaje iz neposrednog iskustva. Njegovo poznavanje ljudi, porodica, starih puteva i gotovo zaboravljenih mesta otkriva čoveka koji je ostao neraskidivo vezan za zemlju i narod iz kojeg je potekao.
U ovoj emisiji Petar Aškraba Zagorski vodi nas kroz svoje rodno Zagorje, otkrivajući mesta, porodična predanja i tragove prošlosti koje je istraživao tokom više od pola veka. To je prilika da njegov rad upoznamo ne samo kroz napisane knjige, već i na samom terenu, tamo gde su mnoga njegova istraživanja započela.
Zagorje: ime koje je menjalo granice
Šta je nekada obuhvatalo ime Zagorje? To je jedno od glavnih pitanja našeg razgovora. Petar Aškraba razlikuje tri prostorna značenja: najšire, koje u svojim knjigama naziva Zagorska Srbija; potom oblast koja povezuje Nevesinje, Kalinovik, Foču i Pljevlja; i današnje, uže Zagorje na visoravni oko Kalinovika.
Ova razlika je važna za razumevanje njegovog rada. Kada govori o Zagorju, Petar ne misli uvek na današnje administrativne granice. Njegova istraživanja prate stara imena, porodice i seobe, povezujući mesta koja su danas razdvojena opštinskim i državnim granicama. U uvodnom delu emisije zato podsećamo da se ni prošlost Srbije ne može posmatrati samo kroz granice njene današnje teritorije.
Drina NIJE granica
Podatak koji je Petar iznosi da se Srbija zvala Zagorje dolazi iz Letopisa popa Dukljanina, Barskog rodoslova, u kome se kaže da je srpski kralj Budumir ili Svetoplek podelio Srbiju i tu se prvi put pojavljuje Drina kao linija nekog razgraničenja: „podelio je Srbiju koja se još zove i Zagorje duž linije reke Drine koja je produžena sve do Labskog (tj Skadarskog jezera) i delu zapadno od te linije dao je ime Bosna a istočnom Raška“. U ovom smislu bih dajemo deo uvoda Petrove knjige Srbija (ili Zagorje) koji veoma dobro objašnjava problem sa kojim se često suočavamo: „Pogrešno se govori „Srbija je matica“. Tako se misli da je matica ova sadašnja Srbija i da su se otuda (preko Drine) Srbi najezdili na druge prostore. Istina je da je Srbija matica, ali ne samo ova današnja okrnjena, nego je ondašnja Srbija rascjepkana i ima sada desetine iscjepkanih dijelova: Srbija, Bosna, Crna Gora, Hercegovina, Slavonija, Kosmet, Makedonija (Južna Srbija), Dalmacija, Lika, Hrvatska… čitav Helm. Središte dugovremene nekadašnje Srbije jeste upravo Zagorje koje je s oblje strane Drine vode i sama Drina je kičma Srbije, a Međurečja Drine su krsta te kičme.“
Pogrešno se govori „Srbija je matica“. Tako se misli da je matica ova sadašnja Srbija i da su se otuda (preko Drine) Srbi najezdili na druge prostore. Istina je da je Srbija matica, ali ne samo ova današnja okrnjena, nego je ondašnja Srbija rascjepkana i ima sada desetine iscjepkanih dijelova: Srbija, Bosna, Crna Gora, Hercegovina, Slavonija, Kosmet, Makedonija (Južna Srbija), Dalmacija, Lika, Hrvatska… čitav Helm. Središte dugovremene nekadašnje Srbije jeste upravo Zagorje koje je s oblje strane Drine vode i sama Drina je kičma Srbije, a Međurečja Drine su krsta te kičme.
Petar Aškraba Zagorski, Srbija (ili Zagorje, stara srbska prezimena, seobe…)
Kalinovik i Kučevo — pogled sa Gradine
Na Gradini iznad Kalinovika otvara se pogled na prostor u kome se prepliću ostaci utvrđenja, stara naselja, putevi i porodična predanja. Petar ovo mesto povezuje sa starim Kučevom, a Kalinovik naziva „krovom Hercegovine“. Sa visine pokazuje gde su se nalazila druga uporišta i kojim su pravcima porodice napuštale zavičaj. U emisiji naglašavamo da se prošlost Gradine ne završava njenom austrougarskom upotrebom i dogradnjom. Stariji slojevi i tragovi naseljavanja zaslužuju pažnju sami za sebe. Važno je i razlikovati istoimena mesta: Kučevo u Zagorju pojavljuje se u istorijskim izvorima ali to nije jedino Kučevo. Mnogi istoričari išli su onim starim pogrešnim principom pa kad znaju za jedno Kučevo ili neki drugi toponim, smatraju da svaki istorijski podatak koji pronađu mora da se odnosi baš na taj toponim. Tako se podaci o Kulinu Banu i Kučevu vezuju za Kučevo u Podunavlju, što je najgore mnogi ne znaju ni gde je bilo to Kučevo, jer današnje Kučevo i srednjovekovno Kučevo pored Dunava nemaju mnogo veze. Kučeva ima još, tu je i Čevo u Crnij Gori koje se ranije zvalo Kčevo a u osnovi opet Kučevo, imamo i Kučevište u Skopskoj Crnoj gori, itd.
Okolina Kalinovika za našeg sagovornika predstavlja i kartu porekla. Pominje Mladenoviće od kojih su postali Mladići i druge rodove, stare slave i veze između porodica. Na drugom mestu u Kalinoviku pokazuje kamen i izvor uz koje se čuva predanje o Ljutici Bogdanu, a govori i o porodici Kalinović, i njenoj vezi sa imenom mesta. Gradina iznad Kalinovika odnosno nekadašnje Kučevo se često beleži kao Austrougarski grad. To je taj problem istoričara i drugih naučnika koji ne gledaju dalje od svog nosa pa nam nanose velike štete. Naravno da postoji istorijski period kada je Austrija koristila i nadogradila ovaj grad, ali je on postojao i mnogo ranije. Nije čak ni iz srednjeg veka nego postoje tragovi tzv Ilirske gradine tj osnovi ovog grada su iz perioda gvozdenog ili bronzanog doba. Tačno se verovatno neće ni znati jer pravih istraživanja nema. Rađena su tzv. rekognosticiranja i ona su pokazala da je ceo ovaj kraj naseljen od duboke praistorije postoji veći broj praistorijskih gradina i u kontinuitetu i dalje, što naravno daje osnovu i za veliku naseljenost u srednjem veku. Planinski i visoki predeli su svakako bili više naseljeni u prošlosti, bili su sigurniji u nemirna vremena i drugačije se živelo.
Vezac i okolina Kalinovika — utvrđenja i porodično pamćenje
Na Vezcu, uz staro groblje, priča se nastavlja o Vezcu — malom utvrđenju koje Petar objašnjava kao mesto za prenošenje znakova i obaveštenja. Sa jednog uzvišenja moglo se videti drugo, pa je mreža takvih položaja omogućavala da se vest o opasnosti prenosi kroz čitav kraj.U okolini Kalinovika pominje i kulu Ljutice Bogdana. Uz tu priču vezuje lično sećanje na Hakim-bega Filipovića, kod koga je kao dete dolazio po lek za oči i koji mu je pokazivao porodične ikone i staru knjigu. Ovde razgovor o poreklu dobija sasvim ličnu dimenziju: pamćenje jednog susreta postaje deo šire priče o srodstvu i nasleđu.
U razgovoru se pominju i predanje o kuli Mandušića i poreklu Vuka Mandušića, kao i okolna naselja koja sagovornik povezuje sa precima Petrovića Njegoša. Te porodične veze Petar podrobnije razrađuje u svojim knjigama.
Foča je nekad bila Hotča
Iako emisiju otvaramo pogledom sa Kalinovika, naše terensko putovanje počelo je u Foči. Na Gornjem polju Petar prenosi predanje o Svetom Savi, njegovom noćenju pod voćkom i blagoslovu ovog mesta. Stari naziv Hotča uvodi nas u priču o imenima koja su se menjala, dok su sećanja na njih ostajala u knjigama i narodnom govoru.
U samom gradu govorimo o Bajazitovoj džamiji i ranijoj crkvi koju Petar pominje pozivajući se na Aliju Bejtića i njegov rad o Foči. Pominjemo i Kaursko polje, prostor nekadašnje crkve Mileševske mitropolije i njenih dvorova. Savremeni grad tako posmatramo kao prostor ispod čije sadašnje slike ostaju stariji slojevi života.
Župa Bistrica — put prema Miljevini
Od Fočanskog Broda skrećemo uz Bistricu i ulazimo u prostor stare župe. Petar nabraja gradove i naselja: Jeleč, Prilep ili Prilipac, Ostrovicu i Govzu. Imena se ponavljaju i u drugim krajevima, što ponovo otvara pitanje kako razlikovati istoimena mesta u starim zapisima.
Ovo je ujedno i put kroz prostor čija se prošlost ne vidi uvek sa glavne saobraćajnice. Sela, stene, ostaci građevina i nazivi predela postaju putokazi za dalje istraživanje.
Rataje — isposnica u steni
Na Ratajima kod Miljevine pričamo o kuli Čengića, o poreklu Čengića, ali pominjemo i grobnicu iz prvih vekova. U pitanju je neobična stena sa uklesanom isposnicom i grobnicom. U emisiji opisujemo ćeliju pri dnu stene, nišu iznad nje i mesto na kome se nalazila crkva. Pominjemo istraživanja Đorđa Jankovića i nalaze koji ukazuju na različite periode korišćenja ovog prostora.
Za Rataje se vezuje i predanje o boravku Svetog Vasilija Ostroškog. Petar sam naziv mesta povezuje sa ratarima, a u blizini pokazuje prostor nekadašnje kule Čengića. Stena, crkvište i porodično predanje ovde čine jednu terensku celinu.
Ocrkavlje i Jeleč — crkvišta, grad i mesta stradanja
Samo ime Ocrkavlje upućuje našeg sagovornika na nekadašnje crkvište. Razgovor se ovde okreće i stradanjima u Drugom svetskom ratu, mestima koja su, kako Petar ističe, nedovoljno obeležena i prisutna u javnom pamćenju. Pominju se i Ponor gde su bačeni mnogi usmrćeni mladići iz vojske Draže Mihajlovića.
U nastavku govorimo o srednjovekovnom Jeleču i zapisima o njegovim stanovnicima. Ostaci grada i tragovi starijeg života stoje uz sećanja na novija stradanja — dva sloja prošlosti koja na ovom putu često zatičemo jedan pored drugog.
Mrežica, Bujakovina i Cvilin — putevi porodica
Na potezu Mrežice Petar govori o Jasenovi, Bujakovini i starim rodovima župe Bistrice. Posebno izdvaja Vladislaviće i pitanje mesta rođenja Save Vladislavića, razlikujući porodično stanovanje u Foči od letnjeg boravišta u Jaseniku.
Bujakovinu povezuje sa vojvodom Vasojem i seobama prema kraju današnjih Berana. U razgovor uvodi i Cvilin, na drugoj strani Drine, uz kazivanje o Časlavu Klonimiroviću i sukobu sa Mađarima. Tako jedno zaustavljanje na putu prerasta u priču o širem prostoru, starim rodovima i pravcima njihovog kretanja.
Dobropolje i kameni prokop — sećanje na jezero
Na putu ka Dobropolju pažnju privlači prokop kroz veliku stenu. Petar je siguran da su ga ljudi prokopali i povezuje sa Jelenom, ćerkom kneza Lazara i suprugom Sandalja Hranića. Pominje i tri kamene stolice, koje su se tu videle na kojima su se verovatno održavali sastanci.
Prema kazivanju koje iznosi i u svojim knjigama, Dobropolje je nekada bilo jezero, a voda je otekla kroz prokop Dobropoljkom. U emisiji ovu priču povezujemo sa opisom Evlije Čelebije, koji pominje kuće, vinograde, bašte i reku. Ovaj predeo najbolje se razume uz snimke stene, položaj puta i odnos polja prema rečnom toku.
Knjige Petra Aškrabe Zagorskog
SAZNAJ SVOJE PORIJEKLO I PRAVU ISTORIJU – Petar Aškraba Zagorski.
1. SRBIJA (ILI ZAGORJE – STARA SRBSKA PREZIMENA, SEOBE…). (Istoriografija, obrađuje stara srbska prezimena 600 do 1800 godina starosti i neka do 2500 godina te iz njih nastala živuća prezimena, ukupno oko 50.000 na 900 strana sa prostora Zagorske Srbije koja se prostirala nešto južnije od Soluna do Alpa, prevjeravanja Srba, zaborav) (40 evra plus poštarina)
2. GREBOSLOVI (PREZIMENA GREBNICA SRBSKIJE), Zagorje, 2022. (kazuju na 715 strana preko 40.000 prezimena na srbskim grebnicama, i raznim starostavnim pomenima srbskih prezimena, kao i živuća bratstva na prostoru Zagorske Srbije). (40 evra)
3. SRBOSLOVI (PREZIMENA SRBA SASRBLJENIH), 2024. (u ovoj knjigi na 665 strana KAZUJEM o porijeklu oko 40.000 prezimena, ali i druga tačna saznanja o istoriji saznata istražujući prezimena evo preko pola vijeka, kao i o prošlim, sadašnjim i budućim događajima). (40 evra)
4. SVESRBI (BRANITE SE SVESRBSKI), Zagorje, 2026. (istražujući prezimena i porijekla pisac na 600 stranica ove knjige, kazuje na osnovu svojih istraživanja, o svim zanimljivim temama kroz vremena i prostore, osim o struji) (30e)
5. POSLUŠAJTE (SRBI U SVE TRI VJERE I SVI DRUGI) (djelo u vidu misli na osnovu dugogodišnjih istraživanja koje na 610 strana govori kroz tačna istorijska dešavanja o današnjem dobu, kao i na svaku životnu temu, te o istorijskim zabludama, zdravlju, zaboravu, i šta dalje činiti (30e)
6. SASRBLJENJA (SRBA RAZSRBLJENIH), 2019. (autor je na osnovu istraživanja prezimena utvrdio sve dalje idući u prošlost da smo sve bliža i bliža rodbina, Srbi u tri vjere. A onda na osnovu toga objasnio kako se SASRBITI i održati mir među jednim narodom, Srbima) (20e)
7. KAZIVANJA (knjiga misli/pouka kroz istoriju i prostor Zagorske Srbije na sve životne teme). (20e)
8. ISTINE (iznešene utvrđene istine na osnovu dugih istraživanja od pojmova preko dešavanja do danas na prostoru Zagorske Srbije) (20e)
9. ZAGORJE (SRBI KROZ VREMENA), (istoriografija, opšta istorija i seobe Zagorja ili Zagorske Srbije koja se prostirala od Soluna do Alpi) (20e)
10. ZBORNIK-Zagorska Srbija ili Zagorje, Kalinovik 2013. (priređivač Zbornika i Skupa), (17 učesnika raznih struka o prošlosti Zagorske Srbije) (20e)
11. PETROVKE (ISTORIKE SRBSKE POVIJESTI) (đe su opisani na najistinitiji način najvažniji događaji iz ovdašnje istorije na primjereni način dobu kada su se zdesili, i na način kako sam kao istraživač prezimena i porijekla, utvrdio) (15e)
12. VJEKOVANJA, spjev. (10e)
13. SINOVLJE, spjev. (10e)
14. i 15. ĐEDIJA-KOLJENICI, spjevovi (objedinjeno). (15e)
16. PRVNICE, poezija. (5e)
17. TAVNOGORKE, zbirka poezije, 1982. (5e)
18. ZGIBENIŠTA, epski spjevovi. (5e)
Naručivanje direktno od autora:
Telefon: +387 65 528 706
E-pošta: petaraskrabazagorski@yahoo.com
Sijerča — Elezi, Purkovići i srodni rodovi
U Sijerči se vraćamo porodičnom poreklu. Petar pominje Eleze, Purkoviće, Draškoviće i Jagodiće, a uz Eleze iznosi svoje tumačenje porekla porodice Tesla. Purkoviće izdvaja kao drugi rod i najavljuje nastavak priče na Oblju.
Ovakva zaustavljanja pokazuju kako naš sagovornik čita zavičaj: ime sela, porodična slava i stari pomen prezimena za njega su povezani delovi iste priče, koja se nastavlja daleko od mesta na kome trenutno stojimo.
Krbljine — Drobovići i sećanje na 1914. godinu
Kod Krbljina, Drobova krša i Aškrabovine Petar govori o Drobovićima i svom tumačenju nastanka imena Drobnjaci. U priču uključuje i porodični nadimak Droba, sačuvan kod Aškraba, kao jedan od tragova starijeg porekla.
Drugi deo kazivanja posvećen je stradanju meštana 1914. godine. Nabraja porodice Drobovića, Jakovovića, Joksimovića, Mučibabića, Blagojevića i druge, a govori i o odvođenju u Dobojski logor. Među stradalima pominje i žene iz svoje porodice. Iza naziva mesta ovde stoji pamćenje konkretnih ljudi i prekinutih porodičnih linija.
Gvozno — visoravan, crkvišta i grebnice
Put ka Gvoznu vodi nas na prostranu planinsku zaravan. Naziv Petar povezuje sa šumovitim predelom, a u kazivanju pominje sukob srpske i mađarske vojske, dve nekadašnje crkve i grebnice koje su ostale na terenu.
Sa Gvoznom povezuje i Mrnju i poreklo Mrnjavčevića. Uz istorijsku priču ukazuje i na crvene božure koji rastu u ovom kraju. Visoravan tako u emisiji ostaje zabeležena i kao istorijski prostor i kao osoben planinski predeo.
Šivolji i Borija — imena koja su ponele seobe
U Šivoljima govorimo o porodicama koje su se iselile prema durmitorskom kraju. Petar sa imenom ovog sela povezuje oblike prezimena Šivljančanin i Šljivančanin, ukazujući na to kako se naziv zavičaja mogao sačuvati u imenu potomaka.
U daljini pokazuje Boriju, selo koje izdvaja po velikom broju školovanih ljudi i lekara, a pominje i Rajka Petrova Noga i Sima Klarića. Pogled prema Zelengori i Leliji prati priču o selima čiji su stanovnici ostavili trag daleko izvan rodnog kraja.
Vlaholje — predanje o Kosačama
Na prostoru prema Vlaholju, ispod Prošćenja i Mosalovića, Petar govori o borbama u vreme pobune Husein-bega Gradaščevića. Pominje Smail-agu Čengića i Ali-pašu Rizvanbegovića, kao i tragove sukoba koji su ostajali u zemlji i lokalnom pamćenju.
Vlaholje potom povezuje sa Kosačama. Posebno pominje grebnicu na Pribilovom brdu i natpis o plemenitoj zemlji, a porodično poreklo razmatra u odnosu na letnja i zimska boravišta. Ovo je još jedna stanica na kojoj se kameni spomenik i priča o rodu dopunjuju.
Jelašca — stara lipa, Dvorišta i porodice
U Jelašcima smo u Petrovom rodnom selu. Uz staru lipu prenosi predanje da ju je zasadio kralj Milutin i da je na ovom mestu položen temelj crkvi Svetog arhangela Mihaila. Deo sela nosi ime Dvorišta, koje sagovornik vezuje za crkveni prostor.
Potom pokazuje mesto na kome su živeli Čengići i govori o Smail-agi Čengiću. Ali priča o Jelašcima tu se ne završava: pominje vojvodu Stanoja Jelašića, Staniševac i seobe koje, prema njegovom istraživanju, povezuju ovo selo sa Klimentima, Kučima, Moračom i drugim krajevima.
Petar u ovom kazivanju povezuje imena Jelašca, Jelašić i Jelačić, stare porodične ogranke i promene u izgovoru prezimena. Upravo u rodnom selu najjasnije se vidi koliko je njegov rad oslonjen na dugo lično poznavanje terena i ljudi.
Jelašačko polje i Vijorac — grebnice koje pamti od detinjstva
Na Jelašačkom polju, u predelu Vijorca, obilazimo stare kamene grebnice. Petar se seća kako je kao dečak prolazio između njih na putu u školu. Dok se plašio vukova u okolini, među grebnicama se, kaže, osećao sigurno, gotovo kao kod kuće.
Tu vezuje i početak svog interesovanja za prezimena. Na kamenu je čitao imena i pokušavao da razume ko su ljudi koji su tu sahranjeni. Tokom obilaska pokazuje ukrase, krstove, jelene i predstave kola, ali i oštećenja zbog kojih su nekadašnji prikazi sve manje čitljivi.
Pitanje odakle je dopreman kamen i kako su veliki spomenici postavljani na terenu ostaje jedna od tema razgovora. Petar iznosi svoje viđenje tog postupka, dok nam snimci omogućavaju da vidimo veličinu, oblik i stanje samih grebnica. Njegovo poređenje današnjeg izgleda sa onim što pamti iz detinjstva otvara i pitanje očuvanja ovog nasleđa.
Romani ili Romanovići — priča o Kotromanićima
Sledeća stanica su Romani, odnosno Romanovići, uz gornji tok Neretve. Zbog problema sa zvukom na ovom delu snimanja, u emisiji smo naknadno pročitali Petrovo kazivanje. On stariji naziv Romanovići povezuje sa poreklom Kotromanića i objašnjava kako razume prvi deo njihovog prezimena.
Govori i o raseljavanju sela zbog vojnog poligona, kao i o podizanju crkve i ponovnom oživljavanju mesta. Zahvalnost upućuje doktoru Todoru Okuki i ljudima koji su u tome učestvovali. Priča o imenu i poreklu ovde se nastavlja pričom o povratku u zavičaj.
Obalj i stari grad Obal — slojevi jednog groblja
Na groblju u selu Obalj zatičemo stare grebnice, spomenike iz prethodnih vekova i savremene grobove. Posebnu pažnju privlači crkva pokrivena kamenim pločama, kao i simbol koji u emisiji prepoznajemo kao peruniku. Isti i srodni oblici mogu se posmatrati i na kamenim spomenicima oko nje.
Petar pokazuje ponovo upotrebljene delove starih grebnica, natpise i ukrase. Zastajemo i uz spomenik žene poznate kao baba Kolakuša, a razgovor vodi ka porodicama koje su tu živele i vraćale se u zavičaj. Pominjemo i nekropolu Čengić-bara, koju ovog puta nismo obišli.
Ispod sela nalazi se stari grad Obal. Uz njega Petar vezuje priče o Purkovićima, Sankovićima i drugim rodovima, kao i svoja tumačenja porekla pojedinih poznatih ličnosti. Pogled na grad i njegov položaj dopunjuje ono što smo prethodno videli na seoskom groblju. Posebno je zanimljiva priča o „babi Kolakuši“ koja je poživela 119 godina od 1790 do 1909.
Ulog i Viševa — završetak putovanja
Putovanje završavamo u Ulogu, u dolini Neretve. Naziv mesta Petar povezuje sa ulegnućem terena: u kom god pravcu da se izađe iz Uloga, put vodi uzbrdo. Odatle otvara priču o župi Viševi, starim gradovima i imenima rečnih dolina.
Poseban deo razgovora posvećen je vojvodi Peru Rasojeviću Tunguzu i ustaničkom nasleđu ovog kraja. Petar prati njegovo porodično poreklo i sećanje na čoveka čiji je život bio obeležen ustancima i borbom.
Jezero — predanje o Svetom Savi i Nemanjićima
Iznad Uloga, prema Nevesinju, nalazi se selo Jezero. Za to mesto vezuje predanje o Svetom Savi, obnovi dedovine i poreklu Nemanjića. Tako se završetak puta ponovo spaja sa njegovim početkom: pričom o zavičaju, porodičnom pamćenju i imenima koja traju i onda kada se stanovništvo raseli.
Pogledajte celu emisiju
Zagorje se ne može upoznati samo nabrajanjem imena i godina. Potrebno je videti položaj sela i gradina, puteve između planina i dolina, velike kamene grebnice i mesta koja ljudi pamte iz detinjstva. Zato vas pozivamo da pogledate emisiju „Zagorje ili Srbija — Petar Aškraba Zagorski“ i prođete ovim putem zajedno sa nama.
Emisija na jutjubu
Kratki isečci
Za još razgovora, terenskih priloga i tematskih plejlista posetite stranicu Emisije Ognjila.
