Aleksandar Mitić počinje da piše temu Srbski manastiri na Svetoj Gori, ovo je prvi deo u kome se govori uopšteno o Svetoj Gori i Srbima.
1. Deo – Opšti podaci
Piše: Aleksandar Mitić
istoričar
Sveta Gora ili Atos, treće je i najistočnije poluostrvo povezano sa Halkidikom. Ime je dobilo po istoimenoj planini koja se nalazi na njemu. Ova prostorno nevelika oblast, dužine 45 kilometara, širine između 5 i 10 kilometara, imala je veoma značajnu ulogu u duhovnoj istoriji hrišćanstva u srednjem veku. Zbog toga se naziva Svetom Gorom. Prema hrišćanskoj tradiciji Bogorodica se tokom putovanja iz Jope na Krit zaustavila na Atosu. Na mestu današnjeg mesta manastira Ivirona začuo se glas: „Ovo mesto biće tvoj udeo i tvoj perivoj i vrt, i pristanište spasenja onima koji hoće da se spasu“. Zbog toga se Sveta Gora naziva i perivojem Bogorodice. Od tada je ovaj prostor postao svet u svesti hrišćana. Poštovanje Bogorodice je jedno od obeležja duhovnosti Svete Gore.
Pomeni Svete Gore u najranijem srednjevekovnom periodu su veoma retki. Dve vodeće ličnosti za uspostavljanje monaštva na Svetoj Gori su bili Petar Atonski, koji se upokojio 734. godine (Popović, 1996: 270-283) i Jeftimije Solunski, koji se upokojio 889. godine (Popović, 1977: 304-312). Petar je bio osnivač pustinjačkog monaštva na Svetoj Gori, dok se Jeftimije zalagao za opšteljiteljno ili manastirsko monaštvo. Za vreme vladavine romejskog cara Vasilija I (867-886), inače slovenskog porekla, bivši mitropolit Kipra, Vasilije Ispovednik izgradio je manastir u blizini današnjeg srpskog manastira Hilandara. Hrisovuljom cara Vasilija I iz 885. godine Sveta Gora je proglašena za samoupravnu monašku teritoriju (Avramović, 2013: 433). Ovo je potvrđeno poveljama romejskih careva Lava VI Mudrog 893. godine i Romana Lakapina 943. godine. Najviša crkvena administracija na Svetoj gori bila je Protat sa sedištem u Kareji, koji se pominje od 958. godine. Na njenom čelu je prot, koga je potvrđivao car i koji je uz administrativne, sudske imao i disciplinsku vlast. Prot se bira svake godine iz redova prvih pet manastira, među kojima se nalazi i srpski Hilandar.
Stara mapa sa prikazom Svete Gore, 17. vek
Ikona sa manastirima Svete Gore
Gotovo da nema Srbina koji neće znati imena osnivača manastira Hilandara, velikog župana Stefana Nemanju (Svetog Simeona) i njegovog najmlađeg sina Rastka, kasnijeg srpskog arhiepiskopa (Svetog Savu). O Hilandaru su napisani brojni radovi i knjige, pa se u ovom našem radu Hilandarom nećemo baviti, već ćemo pokušati da damo što sveobuhvatniji prikaz ostalih manastira koji su bili pod upravom Srba, u određenim istorijskim vremenima.
Postoji veliki broj dokumenata koji pokazuje prisustvo Srba monaha na prostoru Svete Gore, ne samo u Hilandaru, već i u drugim manastirima. Ne samo da je srpsko plemstvo pomagalo te manastire, već su bili i ktitori nekima od njih i podizali ih iz bede i ruševina u koju su zapali, prevashodno nakon krstaških pohoda početkom 13 veka, neretko ih ponovo izgradivši iz temelja. Ne postoji ni jedan živi manastir na Svetoj Gori danas, a da se srpski vladari i plemstvo nisu upisali kao ktitori ili darodavci.
Despot Jovan Uglješa, ktitorska freska manastira Simonopetra (foto: fejsbuk/Prijatelji manastira Hilandara)
Sveti Sava, ktitorska freska u manastiru Ksiropotamu (foto: fejsbuk/Prijatelji manastira Hilandara)
Esfigmenska povelja – despot Đurađ Branković kao ktitor Esfigmena (foto: fejsbuk/Prijatelji manastira Hilandara)
Od sredine 14 veka kada je Sveta Gora ušla u sastav srpske srednjovekovne države u vreme vladavine srpskog kralja, a potom i cara Srba i Grka Dušana (1331-1355), srpski uticaj na Svetoj Gori počinje da jača, a primetan je i porast broja srpskih i drugih slovenskih monaha, pre svega Bugara i Vlaha. Poznato je da se pre toga Hilandar ubrajao u srpski, Zograf u bugarski, a Rusik, tj. Sveti Pantelejmon u ruski manastir. Međutim u 14 veku osnovana su, bolje rečeno obnovljena iz temelja još četiri manastira: Grigorijat, Sveti Pavle, Simonopetra i Kastamonit, za koji sa sigurnošću možemo da potvrdimo da su bila srpska.
Aleksandar Fotić napominje, da se prema nalazima tokom prve polovine 15 veka oko 25% manastirskih predstavnika na saborskim aktima potpisivalo ćirilicom. U drugoj polovini istog stoleća udeo ćiriličkih potpisa popeo se na 43%, da bi u prvoj polovini 16 veka dostigao i svih 50%. To znači da su manastiri sa ćiriličnim potpisima svakako bili pod upravom Slovena. Pri tom treba uvek imati u vidu da se monasi negrčkog porekla, u ovom slučaju slovenskog, mogu potpisati i na grčkom što je bio ne retki slučaj, dok je obrnut slučaj na Svetoj Gori bio nezamisliv. (Fotić, 2000).
Naravno ne treba smatrati da su manastiri bili jednonacionalni. Gotovo u svim svetogorskim manastirima bilo je monaha svih pravoslavnih naroda. Ćirilični potpisi omogućavaju samo toliko da se može utvrditi da su dotični monasi bili slovenskog porekla. Pored Srba, Bugara i Rusa, u to vreme to je važilo i za Vlahe i Moldavce.
Knez Lazar kao darodavac pojasa Presvete Bogorodice, freska u Vatopedu (foto: fejsbuk/Prijatelji manastira Hilandara)
Grigorije Gornjački – ktitor (i osnivač) manastira Grigorijata (foto: fejsbuk/Prijatelji manastira Hilandara)
U 15 a delom i u 16 veku pored Hilandara, Zografa, Sv. Pantelejmona, Grigorijata, Simonopetre, Kastamonita i Svetog Pavla u slovenske manastire računali su se i Karakal, Kutlumeš, Ksenofont, Filotej i Ksiropotam, a ima indicija da su kraće vreme to bili i Dionisijat i Dohijar. Dakle ukupno 14 od 20 manastira. Vremenom, od druge polovine 16 veka, a naročito u 17 veku, većina ovih manastira potpašće pod upravu Grka, a slovensko monaštvo zadržaće se samo u Hilandaru, Zografu, Svetom Pavlu, Ksenofontu i Rusiku.
U našim narednim tekstovima daćemo svedočanstvo za 13 manastira (osim Hilandara) koji su bili pod upravom Srba i drugih Slovena. Istražićemo u kom periodu su došli i koliko dugo su bili pod srpskom (slovenskom) upravom. Ali pre toga, za kraj ovog uvodnog poglavlja da navedemo još jedan zanimljiv detalj, koji nam svedoči šta su Srbi mislili o Svetoj Gori.
Naime jerođakon Simeon, u to vreme sabrat srpskog svetogorskog manastira Svetog Pavla dao je zanimljivo svedočanstvo sa početka 18 veka. Boraveći u Moskvi 1703. godine Simeon je sastavio kratku i jezgrovitu zabelešku o crkvenim i političkim prilikama na Balkanu u njegovo vreme pod nazivom Kazivanje o Srbskoj zemlji. U njoj je dao opis političkog položaja i crkvene organizacije pravoslavnih balkanskih naroda: Srba, Bugara, Vlaha i Grka. Evo šta na jednom mestu kaže:
„Kao što se vaša zemlja deli i zove Velika i Mala i Bela Rusija, tako se i naša deli i naziva Srbija, Bosna, Dalmacija i Arbanaška. Ići u našu srpsku zemlju kroz Poljsku sada je nemoguće zbog ratnog vremena, no treba ići preko Kijeva, kroz Vlahe i Munteane. A Vlasi i Munteani su sa ove strane Dunava, a Srbi i Bugari preko Dunava – Bugari prema Crnom moru, a Srbi prema Belom moru. Atoska Gora je u Srpskoj zemlji“. (Simeon Svetogorac, 1976: 193-194)
Dakle kako vidimo, pored toga što Srbiju Bosnu i Dalmaciju beleži kao srpske zemlje, Simeon u taj spisak stavlja i Arbanašku (Albaniju), a za našu priču je bitno što on izričito tvrdi da je Sveta (Atoska) Gora u srpskoj zemlji, a samim tim logičan je i podatak da se Srbi prostiru prema Belom (Egejskom) moru, jer se na njegovim obalama i nalazi Sveta Gora.
Manastiri Svete Gore
Stara razglednica Svete Gore
Izvori i literatura
Avramović, 2013: Dragutin Avramović – Sveta Gora između autonomnosti i državnosti; Zbornik radova pravnog fakulteta u Novom Sadu 2, Novi Sad, 2013, str. 433
Popović, 1977: Justin Popović – Žitija svetih za oktobar; Beograd-Valjevo-Manastir Sv. Ćelije, 1977. str. 304-312.
Popović, 1996: Justin Popović – Žitija svetih za jun; Beograd-Valjevo-Manastir Sv. Ćelije, 1996. str. 270-283
Simeon Svetogorac, 1976: Simeon Svetogorac – Kazivanje o Srpskoj zemlji; Letopis Matice srpske, br. 417, sv. 2; Novi Sad, 1976.
Fotić, 2000: Aleksandar Fotić – Sveta Gora i Hilandar u Osmanskom carstvu XV-XVII vek; Balkanološki institut SANU-Manastir Hilandar-Sveti Arhijerejski Sinod SPC, Beograd, 2000.
