Piše: Aleksandar Mitić
istoričar
Za potrebe nezavisnosti srpske crkve Sveti Sava je 1219/20. godine sastavio zakonik, koji je na srpskom poznat kao Zakonopravilo, a na grčkom kao Nomokanon. Neki autori poput Miodraga M. Petrovića tvrde kako se Zakonopravilo može smatrati prvim srpskim ustavom. Zakonopravilo ima 70 glava: 6 uvodnih, 44 crkvenog prava i 20 svetovnog prava. Ono nije samo puki prevod romejskih građanskih i crkvenih pravnih akata, nego sadrži i tumačenja koja je napisao Sveti Sava. Zbog toga Zakonopravilo ima svoju originalnost i vrednost. Sava je u svoje Zakonopravilo uneo brojne propise o zaštiti siromašnih, obespravljenih i ugroženih slojeva društva. Sava je u Zakonopravilu naglasio skladan odnos između duhovne i svetovne vlasti. Tako je, zahvaljujući Savi, u Srbiju presađena teorija simfonije tj. saglasja u dvostrukom pogledu: ravnopravnost između države i crkve, a ne državna vlast nad crkvom i ravnopravnost između pravoslavnih crkava, a ne hegemonija Carigradske patrijaršije, nad ostalim crkvama.
Sačuvano je više prepisa Savinog Zakonopravila. Najstariji je Ilovački prepis iz 1262. godine, zatim slede Raški, Dečanski, Pčinjski, Sarajevski, Hilandarski, svi nastali tokom 14. veka, potom Beogradski nastao u 15. veku, pa Pećki i Savinski prepis iz 16. veka, dok iz 17. veka potiču Morački, Sentandrejski i Zakonik Jovana Zlokruhovića. Još u drugoj polovini 13. veka Zakonopravilo je preneto u Bugarsku, a nedugo zatim u Vlašku, Moldaviju i Rusiju. U Rusiji je štampano u Moskvi 1650. i 1653. godine pod nazivom Krmčija, a zatim preštampavano u 18. i 19. veku. Poslednje izdanje je iz 1914. godine. Od Rusa primljen je naziv Krmčija, koji ukazuje da se Zakonopravilom krmari brod crkveni. Dakle pored Srbije, Zakonopravilo je predstavljalo i jedini crkveni i svetovni zakon u svim slovenskim pravoslavnim zemljama.
Sveti Sava sa Zakonopravilom i Sveti Simeon. Detalj iz kraljeve crkve u Studenici
Više poglavlja Zakonopravila, bavi se pitanjima raznih jeresi, pa između ostalog i pitanjem odnaosa prema rimokatolicima. Tako npr. Sveti Sava u 51. poglavlju Zakonopravila koje nosi naziv „O Francima i latinima“ za rimokatolike kaže sledeće:
„Papa rimski je nad hrišćanima Zapadne strane, spolja od Jonske luke: Italima, Langobardima, Francima, koji se i Germani nazivaju, Amalfini, Benedci i ostali, osim kalavrijskog roda i njemačkog naroda koji se ničim ne razlikuje od starih Jelina u nečistoti i sramnim djelima. U Kalavriji su pravovjerni hrišćani od davnina i naučeni su običajima naše Apostolske Crkve.“ (Zakonopravilo, 2019: 276)
Kako vidimo u vreme Svetog Save, Nemci nisu bili rimokatolici, jer kako Sava navodi oni su bili poput starih Jelina, čiji se naziv koristi u Zakonopravilu, da se obeleže pagani, dok za Franke tvrdi da su Germani. Takođe zanimljivo u ovom citatu može biti to što za stanovnike Kalabrije, koja se nalazi na Jugu Italije, kaže da su pravoslavni. Ako su Kalabrijci u vremenu Svetog Save, tj. u prvoj polovini 13. veka bili pravoslavni, to znači da su odolevali rimokatolicima, bar 200 godina od raskola koji se desio 1054. godine, tj. od otpadanja Rima iz sastava jedinstvene Apostolske (pravoslavne) crkve, a znači i da rimski biskup u vreme Svetog Save nije imao punu vlast čak ni nad celom Italijom.
U navedenom poglavlju iz Zakonopravila, navodi se veliki broj razlika između hrišćana (pravoslavnih) i rimokatolika. Ovom prilikom citiraćemo samo one koje smatramo za najbitnije. Evo tog dela:
„Svi koji su sa papom, prije mnogo vremena otpali su od Saborne Crkve, i otuđili se od jevanđelskih, apostolskih i otačkih predanja radi varvarskih običaja kojih se drže. Od tih običaja gori i češći su:
1. Kada ispovjedaju Svetog Duha u Simvolu vjere, sastavljenom od jevanđelskih riječi: i u Duha Svetoga, Gospoda životvornoga koji od oca ishodi, oni dodaše: i od Sina. Zlo i naopako. Mislim da zbog siromaštva njihova jezika tako griješe, pa u vezi ishođenja Svetog Duha od Oca i poslanja Svetog Duha ka nama zbog Isusa Hrista ne razlikuju ni po čemu ishođenje i poslanje, uzimajući kao varvarske neznalice.
2. Umjesto na kvasnom hljebu, služe na beskvasnom, i klevetaju Svetog apostola Petra i Svete Oce govoreći da su im oni tako predali.
4. Poste subotom, i ako se desi da u subotu padne praznik Hristovog Rođenja, ili Bogojavljenja, ne razrešavaju subotnji post radi praznika.
7. Ne poste čitav post, nego i u sami sveti i Veliki četvrtak jedu jaja, sir i mlijeko. Svojoj djeci u sve nedjelje Svetog posta dozvoljavaju mlijeko, sir i jaja da jedu.
8. Likove svetitelja u svojim crkvama ne slikaju izuzev Raspeća, i to Raspeće ne slikaju bojama nego prave cijelo, izvajano od komada drveta ili kamena, tj. isklesano.
10. Mater Gospoda našeg Isusa Hrista ne zovu Bogorodicom, nego samo Sveta Marija.
11. U sveti oltar ulazi svako ko hoće, pa i za vrijeme službe, bilo kojeg da su roda, ili uzrasta, ili čina. Čak i žene kad hoće sjede na episkopskom prestolu u oltaru. Toliko znaju razlikovati svete i nečiste.
12. Udavljeno jedu, i od zvjeri ubijeno, i crkotinu, i krv, i medvjeđe meso, i vidre, i žabe i još nečistije i poganije od tih.
13. Njihovi sveštenici krštavaju samo vodom, i so stavljaju u usta onome koji se krsti. Pljuju u lijevu ruku a desnom izmješaju pljuvačku i time pomazuju onoga koji se krsti. Krštene, kada odrastu i padnu u grijehe, pomazuju uljem za otpuštenje grijehova, i smatraju da su dvaput kršteni.
19. Njihove umrle episkope za čitavih osam dana ostavljaju nepogrebene, i svi iz te oblasti, obukavši se, dolaze i poju nad njim jer im je takav običaj, i onda ga pogrebavaju. Ruke umrlog ne polože na prsa krstoobrazno, kao što mi činimo, nego ih pruže niz tjelo do bedara, a oči, uši, nozdrve i usta zalijepe voskom. Isto tako rade i sa mirjanima.
22. Ako neko iz monaškog reda postane episkop, oni mu odobravaju da jede meso bez bojazni. Ako se neko od monaha i malo razboli, jede mesa, a svinjsku mast jedu svi, i oni koji su zdravi.
23. Veliki post u njihovim zemljama i kod okolnih naroda ne posti se jednako. U ledenoj zemlji posti se deset nedjelja. Od ostalih jedni poste osam nedjelja, drugi više, neki manje. Itali, tj. Rimljani poste samo šest nedelja.“ (Zakonopravilo, 2019: 276-278)
Kako vidimo Sveti Sava kaže da su rimokatolici otpali od svete Apostolske crkve, što jasno i nedvosmisleno znači da ih on tada smatra za jednu od jeresi. Očigledno da su i tada, a i sada najznačajnije nepremostive razlike bile upravo u razumevanju Simvola vere, baš kao i danas, koji Sava navodi pod prvom tačkom, kada nabraja razlike između hrišćana (pravoslavnih) i rimokatolika. I druge razlike koje smo citirali iz Zakonopravila poznate su vernicima do dana današnjeg, pa ih ne trebamo dublje analizirati, jer su sasvim jasne i razumljive.
Početak Poglavlja 51 u Zakonopravilu, izdanje manastira Dobrunska Rijeka
Početak Poglavlja 51 u Zakonopravilu, izdanje dr Miodraga Petrovića
Zakonopravilo Svetog Save u izdanju manastira Dobrunska Rijeka može se nabaviti po ceni od 8.500 dinara preko štamparije Grafičar iz Sevojna. Njihov kontakt: Štamparija Grafičar
Zakonopravilo u izdanju dr Miodraga Petrovića mora se nabaviti direktno od autora.
Sajt Gora Savina je stavio na raspolaganje digitalne verzije oba izdanja Zakonopravila, odakle ih možete i skinuti, ali svkakao preporučujemo nabavku štampanog izdanja:
Zakopravilo u izdanju Manastira Dobrunska Rijeka – Gora Savina
Zakonopravilo u izdanju dr Miodraga Petrovića – Gora Savina
Zakonopravilo fototipsko izdanje Ilovičkog prepisa – Gora Savina
Drugi srednjovekovni spis koji rimokatolike decidno opisuje kao jeres jeste Dušanov zakonik, koji je u starim prepisima poznat kao Zakon blagovernago cara Stefana. On je, uz Zakonopravilo Svetog Save, najvažniji zakon srednjovekovne Srbije. Donet je na saboru vlastele i crkvenih velikodostojnika, održanom na Vaznesenje Gospodnje, 21. maja 1349. godine u Skoplju, i dopunjen je na saboru održanom 31. avgusta 1354. godine u Seru. Zakon je usvojen sa ciljem da se srpska država uredi propisima koji bi važili za celo carstvo i podjednako za sve podanike. Dušanov Zakonik je urađen na temeljima Zakonopravila. U nekim članovima Stefan Dušan direktno upućuje na Zakonopravilo (članovi 6, 8, 11, 101, 109 i 196).
Danas je poznato da postoji 24 prepisa Dušanovog zakonika. Najstariji je Struški prepis. Struški rukopis je jedini sačuvani prepis iz 14. veka. Prema vodenim znakovima nastao je u poslednjoj deceniji 14. veka. Iz 15. veka potiču Atonski, Hilandarski, Prizrenski, Studenički i Hodoški prepis.
Dušanov zakonik – Prizrenski prepis
Prvih 38 članova posvećeno je crkvenim pitanjima, između ostalog i pitanjima jeresi. Tako npr. u članu 7 kaže se sledeće:
„7. O jeresi latinskoj: I za jeres latinsku, što su obratili hrišćane u azimstvo, da se vrate opet u hrišćanstvo, ako se nađe ko prečuvši i ne povrativši se u hrišćanstvo, da se kazni kako piše u zakonu svetih otaca“ (Dušanov Zakonik, 1986: 58)
Za pojam azimstvo smatra se da na grčkom jeziku označava hleb koji je napravljen bez upotrebe kvasca. Otuda za takav obredni hleb kod Jevreja u Starom Zavetu naziv opresnoh (presan hleb) i upotrebljavan je u toku praznovanja Pashe. U obrednom i liturgijskom smislu azimstvo predstavlja jednu od bitnih razlika između pravoslavne i rimokatoličke crkve, počev od 1054. godine. Naime, rimokatolici u pričešću upotrebljavaju beskvasni hleb. Otuda se u srpskim srednjovekovnim izvorima pojam azimstvo i azimiti odnosi na pripadnike rimokatoličke crkve u srpskim pravoslavnim zemljama. Kako vidimo iz citata Dušanovog zakonika o azimitima se govori kao o jeresi latinskoj. Kako tvrdi Miodrag M. Petrović, pojam „azimstvo“, nastao je od grčke reči άζυμīται (Azimiti), što je jedno od imena za Latine, tj. rimokatolike kao jeretike, a ne kako je to tvrdio Vladimir Solovjev, da potiče od άζυμiα, jer takav oblik u grčkom jeziku ne postoji. (Petrović, 2004: 144)
Takođe i 8. i 9. član zakonika govore o jeresi latinskoj. Evo šta se u njima navodi:
„8. O jeresi latinskoj: I da postavi Velika crkva protopope po svima gradovima i trgovima, da povrete hrišćane od jeresi latinske, koji su se obratili u veru latinsku, i da im dade zapovest duhovnu i da se vrati svaki u hrišćanstvo.
9. O latinskom popu: I pop latinski, ako se nađe, obrativši hrišćanina u veru latinsku, da se kazni po zakonu svetih otaca.“ (Dušanov zakonik, 1986: 58)
U srednjovekovnoj srpskoj državi u gradovima i trgovima živeo je veliki broj pripadnika rimokatoličke crkve koji su uživali sva prava i slobode. Sudeći po propisima Dušanovog zakonika postojala je realna opasnost od prozelitizma koji su vršili rimokatolički sveštenici, posebno u gradovima. Zakonik takve tendencije sankcioniše određenim zabranama. Prema Zakoniku „Velika crkva“, odnosno Patrijaršija, imala je obavezu da u gradovima i trgovima postavi protopope da vraćaju u pravoslavlje one koji su prešli u rimokatolicizam. (LSSV, 1999: 14)
Kako neki istraživači smatraju i 10. član zakonika takođe govori o rimokatolicima. Evo tog dela:
„10. O poluvercima: I ako se nađe poluverac, koji je uzeo hrišćanku, ako ushte, da se krsti u hrišćanstvo, a ako se ne krsti da mu se uzme žena i deca i da im se dade deo od kuće, a on da se izagna.“ (Dušanov zakonik, 1986: 58)
Poluverci kao obeležje onih koji ne prihvataju celinu pravovernog učenja ili ga izobličuju mogu predstavljati, sa gledišta pravoslavne crkve, bilo koji oblik hrišćanske jeresi. Po svoj prilici, upotreba u ovom značenju raširena je posredstvom jedne legende o postanku naroda, nastale verovatno u Samuilovom carstvu početkom 11 veka, a sačuvane u više varijanti i rukopisa sve do 18 veka. Prema ovoj legendi narodi se dele na pravoverne (pravoslavce), poluverne (ostali hrišćani) i neverne. Poluverne narode, čine hrišćanske sekte sa Istoka i, većim delom, katolički narodi Evrope poput Franaka, Ugra, Alamana, Sasa i drugih. (Grujić, 1934: 198-200)
Kako smo napred vodeli članom 9 sprečava se mešoviti brak između rimokatolika i pravoslavke, ukoliko se muž ne pokrsti. U ovom slučaju poluverac označava katolika. Tome u prilog govore činjenice da se ovaj član nalazi u skupini odredaba koje se tiču rimokatolika tj. jeresi latinske i, još više, da su u vreme donošenja Zakonika terminom poluverci u tadašnjoj srpskoj državi mogli biti obeleženi samo katolici, jer drugih jeresi nije ni bilo.
Latinska jeres suzbijana je u Srbiji i posle cara Dušana, naročito u 15 veku. O tome su se naročito isticali učeni Srbi, među koje spadaju Vladislav Gramatik, koji ih je pominjao kada je pisao o Srebrenici. (Petrović, 2001: 437-441) Takođe jeres latinsku pominje i Nikodim Himnograf pisac Žitija i službe svetom Ahiliju Ariljskom, na prelazu iz 14. u 15. vek. Nikodim Himnograf u pomenutom spisu naglašeno govori o starim jereticima iz prvih vekova hrišćantva, posebno o onima koji su hulili na Duha Svetog, kakvi su bili među ostalima i navatijani ili katari, čiji je rodonačelnik Navat rimski iz 3. veka. (Petrović, 2002: 59-76)
Među protivnike Latina kao jeretika istaknuto mesto zauzima Konstantin Filosof, rođen u selu Kostenec u Bugarskoj, po kome je nazvan „Kostenečki“. U Srbiju je prebegao zbog opasnosti od Osmanlija, oko 1410. godine. U trećoj deceniji 15. veka sastavio je, u Beogradu, čuveni spis Skazanie o pismenah (Kazivanje o pismenima). U glavi 29, Latine najpre osuđuje, za hulu na Duha Svetoga, odnosno za kvarenje Simvola vere. Evo šta kaže:
„I kako sa zapadnjacima jeresi izgovaraš?… ili ne znaš da je u tome prva osuda njih – za jeres o Svetom Duhu?“. (Яgič, 1888-89: 454)
Iz navedenog odeljka vidi se da Konstantin Filozof osuđuje domaće vernike koji sa „zapadnjacima“ u Simvolu vere izgovaraju Filiokve. U vreme Konstantina Filosofa koji je boravio na dvoru srpskog despota Stefana Lazarevića, u samom gradu Beogradu, po svedočenju samog Konstantina, bilo je i katolika, koji su vršili prozelitske misije među pravoslavnima, što je Konstantin u svojim spisima osuđivao.
Izvori i literatura
Grujić, 1934: Radoslav M. Grujić – Legenda iz vremena cara Samuila o poreklu naroda: Glasnik Skopskog naučnog društva, Knjiga XII, Skoplje 1934, str. 198-200
Dušanov Zakonik 1986: Dušanov Zakonik: Stara srpska književnost, Knjiga 8, Prosveta/Srpska književna zadruga, Beograd, 1986.
Zakonopravilo, 2019: Zakonopravilo Svetoga Save – prevod sarajevskog prepisa; Dabar, Dobrunska rijeka, 2019.
Яgič, 1885: V. Яgič – Kniga Konstantina filozofa i gramatika o pismenehъ; Sanktpeterburgь, 1885, str. 366-581
LSSV 1999: Leksikon srpskog srednjeg veka; priredili Sima Ćirković i Rade Mihaljčić, Beograd, 1999.
Petrović, 2001: Miodrag M. Petrović – Vladislav Gramatik o bogomilima u Srebrenici u XV veku: Slovensko srednjovekovno nasleđe; Zbornik posvećen profesoru Đorđu Trifunoviću, Beograd, 2001, str. 437-441
Petrović, 2002: Miodrag M. Petrović – Novi podaci Nikodima Himnografa o jeresi u Srbiji i Bosni srednjega veka: Istorijski časopis XLVII; Beograd, 2002, str. 59-76
Petrović, 2004: Miodrag M. Petrović – „Babunska reč“ u zakoniku cara Stefana Dušana 1349. i 1354. godine; Beograd 2004, str. 143-161
