Ime SRBI i od njega izvedena lična imena, prezimena, deonimi i toponimi
Piše Aleksandar Mitić
istoričar
Nova knjiga filologa Mihaila Jelića koji živi i radi u Nemačkoj, pod nazivom Ime Srbi i od njega izvedena lična imena, prezimena, deonimi i toponimi, iako skromnog obima (oko 160 strana u A5 formatu) po sadržini i značaju spada u ona dela bez kojih proučavanje Srba, naročito njihovog prostiranja u davnini, neće biti moguća.
U uvodnom delu saznajemo da je Jelić napisao knjigu na osnovu svog magistarskog rada Etnonim Srbi i njegove onimijske i deonimijske izvedenice na slovenskom prostoru, koji je objavljen na Filološkom fakultetu u Bohumu 2019. godine i od strane Slavističkog instituta uvršten kao literatura za studente. Nije baš čest slučaj da se delima naših naučnika ukazuje toliki značaj, pa je ova informacija svakako ohrabrujuća.
Ako zanemarimo ostatak uvodnog dela gde autor izlaže osnovne principe iz metode rada prilikom pisanja jednog ovakvog dela, a koji su itekako bitni za naučnike i istraživače koji se do sada nisu bavili sličnom tematikom, knjigu bismo uglavnom mogli da podelimo na četiri veće celine. To su:
1. Etnonim Srbi u dosadašnjim naučnim istraživanjima,
2. O Slovenima u istorijsko-onomastičkom smislu,
3. Etnonim Srbi u antroponimiji, toponimiji i deonimiji i
4. Saznanja onomastike o Serbima i Srbima i njihovoj istoriji i kulturi.
U nastavku ćemo u najkraćim crtama pokušati što vernije da prikažemo sva četiri dela Jelićeve knjige.
1. Etnonim Srbi u dosadašnjim naučnim istraživanjima
U ovom delu knjige autor nam daje dosadašnja istraživanja etnonima Srbi. Na samom početku daje nam sve savremene oblike srbskog imena. Neupućen čitalac može saznati da se naše ime pored srbskog jezika, još u slovenačkom, slovačkom i češkom nalazi u čistoj formi (Srbi-Srbove), dok u jezicima ostalih Slovena ono ima umetnuti samoglasnik E (Serbi-Serbovie). Čak i među Lužičkim Srbima koji nose isto nacionalno ime kao i mi, ono glasi Serbi-Serbja. Samim tim Jelić predlaže ubuduće i imenovanje Lužičkih Srba imenom SERBI, kako bi se izbegla zabuna u nauci i napravila razlika u odnosu na balkansko-podunavske SRBE.
U istom delu knjige autor daje brojne primere zapisivanja srbskog imena u nauci, kao i samu semantiku i etimologiju imena Srbi. S tim u vezi ne mogu da ne primetim potpuno slaganje sa etimologijom koju sam i ja dao u prvom delu svoje knjige Srbi-Goti-Sloveni i njihova prapostojbina, gde sam na osnovu svih ozbiljnih naučnih razmatranja došao do rezultata da je bar u svojoj početnoj formi ime SRBI označavalo srodnike, rođake, braću… slično kao i kod većine drugih starih naroda gde samonaziv uglavnom označava: srodnike, narod, ljude i sl.
2. O Slovenima
Na početku dela koje govori o imenu Sloven, Jelić daje niz podataka koji svedoče da se još od antike na celom tom prostoru koji danas zauzimaju slovenski narodi bilo beleženo ime Srbi ili kao etnonim ili kao toponim, što možemo tumačiti kao još jedan u nizu dokaza da su Srbi najstarije ime svih Slovena. Tome idu u prilog srednjovekovni pisci koji su zapisivali srbsko ime kao najstarije ime koje su nosili kasniji Sloveni. Npr. u delu Prokopija iz 6. veka pod nazivov SPORI (što su Dobrovski, Šafarik i Anton tumačili kao pogrešno zapisano ime Srbi), zatim u delu Bavarskog Geografa iz 9 veka u obliku ZERVIANI, za koje sam autor dela trvdi da su od njih proistekli svi slovenski narodi, kao i u delu najstarije hronike pisane na češkom jeziku – Dalimilove iz 14 veka gde se preci Slovena takođe nazivaju SRBI. Ovoj grupi autora možemo pridodati i Laonika Halhokondila iz 15. veka koji kaže da su TRIBALI (SRBI) najstariji i najbrojniji narod na svetu, podrazumevajući pod Tribalima balkansko-podunavske Srbe, ali kada govori o njihovoj brojnosti uvrštava među njih i sve ostale srodne narode, a u tu grupu bi mogao da se svrsta i Halhokondilov učitelj Georije Gemista Pliton koji Srbe naziva TRAČANIMA, ali kada govori o njihovoj rasprostranjenosti podrazumeva pod tim imenom sve tadašnje Slovene.
Pojavljivanje imena Sloven u svim njegovim oblicima zabeleženim od 6 veka pa nadalje kod pisaca koji su pisali na grčkom, latinskom ili arapskom jeziku (npr. SKLABOI, SKLAVINI, SAKALIBI…) i tumačenjem pojave tog imena na širokom prostoru gde se u prošlosti pominjalo srbsko ime, a danas na celom tom prostoru prisutno srbsko ime preko antroponima, deonima i toponima, Jelić je došao do saznanja da se zapravo radi o egzonimu, tj. zameni za ime Srbi, baš kao što je i slučaj sa imenom VENETI, VENDI, VINDI i dr. I sam sam u svojim istraživanjima došao do istog rezultata i u trećem delu svoje gorepomenute knjige, dao brojne dokaze za tu tvrdnju. Dakle, i Jelić i ja došli smo do tog zaključka nezavisnim istraživanjima.
Počevši tek od 10 veka ime Slaven-Sloven postaće ime za obeležavanje celokupnog naroda koji je nekad nosio ime Srbi, ali pre svega kao egzonim, dok će kao etnonim on biti prihvaćen kod nekadašnjih Srba u podnožju Alpa (Slovenci) i podnožju Tatri-Karpata (Slovaci), koji i jedni i drugi danas sebe zovu SLOVENI. Lično mislim da su crkveni krugovi, kako oni istočni, tako i oni zapadni, proširili ime Sloveni na celu zajednicu koja je nekada nosila ime Srbi, dok su od tog vremena u početku tri ogranka i dalje nastavila da se zovu tim imenom: Srbi na Balkanu i Podunavlju, Srbi u Lužici i Srbi na prostoru današnje Ukrajine i Južne Rusije. Najpre su nestali Srbi na prostoru Ukrajine i Južne Rusije utopivši se u današnje Ukrajince i Ruse, mnogo pre nego što su balkansko-podunavski Srbi u 17. veku na gotovo istom prostoru osnovali Novu Serbiju i Slavenoserbiju. I njihova sudbina bila je ista. Danas ostaju samo dva entiteta koji se zovu Srbima – pored nas i naša braća u Lužici, koji se na žalost brojčano nalaze u prilično žalosnom stanju, a i naš etnički prostor u poslednje vreme ima tendenciju smanjivanja. Da je u prošlosti bilo drugačije, svedoči ogroman dokazni materijal koji je Jelić dao, po nama u najbitnijem delu knjige.
3. Etnonim Srbi u antroponimiji, toponimiji i deonimiji
Što se tiče antroponima Jelić je u svom radu dosta dobro obradio ovo pitanje i sakupio veliki broj imena i prezimena koja u osnovi imaju naziv SRBI. Njegov spisak tiče se samo današnjih slovenskih zemalja, kao i onih zemalja gde je u prošlosti dokazano bilo veliki broj našeg naroda, a gde smo danas ostali u malim enklavama (Turska, Grčka, Kipar, Albanija, Rumunija, Mađarska, Austrija, Nemačka, Letonija, Litvanija). Iste zemlje ušle su u njegovo istraživanje kada su u pitanju toponimi i deonimi. Pošto je spisak zaista impozantan, ja ću ovom prilikom samo navesti broj antroponima, toponima i deonima za svaku zemlju ponaosob, dok čitaocima ostavljam da se upoznaju sa svakom varijantom.
Samo na prostoru Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Slovenije, Jelić je pronašao ukupno 61 lično ime nastalo od osnove Srbi, od toga 42 muška i 19 ženska. Među Lužičkim Srbima 8, kod Čeha 2, kod Poljaka 8, kod Ukrajinaca 1, kod Makedonaca 2, kod Bugara 7 i kod Rumuna 14. Dakle ukupno je pronašao 103 različita oblika imena koja u osnovi imaju naziv Srbi. Na prostoru bivših jugoslovenskih republika, i na prostoru Poljske oblici sa tom osnovom i dalje su prisutni među ličnim imenima, dok je u ostalim zemljama, takva imena danas ne postoje, ali kao što možemo iz spiska videti, nekada su bila dosta česta.
Još je zanimljiviji spisak prezimena nastalih od etnonima Srbi. Tako sa prostora današnje Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Hrvatske Jelić je sakupio 54 različita prezimena nastalih od etnonima Srbi. U Sloveniji je sakupio 5, u Makedoniji 10, Bugarskoj 19, Rusiji, Belorusiji i Ukrajini 69, Poljskoj 82, Češkoj i Slovačkoj 11. Ukupno u današnjim slovenskim zemljama 250 različitih prezimena nastalih od etnonima Srbi. Još zanimljivije je da veliki broj takvih prezimena postoji i u zemljama koje danas nisu slovenske. Tako npr. u Albaniji je pronašao 2 takva prezimena, u Grčkoj i Kipru 13, u Rumuniji i Moldaviji 19, Mađarskoj 3, Nemačkoj i Austriji 33, Litvaniji i Letoniji 11. Ukupno u ovim zemljama 81, što kada dodamo gornju cifru izlazi 331 prezime koje je nastalo od etnonima Srbi.
Još su impozantnije cifre kad je reč o toponimima koji su nastali od etnonima Srbi. U Srbiji, Jelić je pobrojao 53 takva toponima, u Crnoj Gori 1, u Bosni i Hercegovini 81, Hrvatskoj 20, Sloveniji 1, Severnoj Makedoniji 22. I u ostalim slovenskim zemljama oni su brojni. Tako npr. u Bugarskoj je pronašao 25, Ukrajini 39, Belorusiji 3, Rusiji 22, Slovačkoj 1, Češkoj 36, Poljskoj 50. Ukupno u današnjim slovenskim zemljama 354. Još su brojniji u bivšim slovenskim zemljama. Tako npr. pronašao je u Grčkoj 45, Turskoj 4, Mađarskoj 28, Nemačkoj 33, Litvaniji 1, Letoniji 2, Moldaviji 3, a u Rumuniji čak 493. Zbirom ovih brojeva dobijamo 609 toponima u bivšim slovenskim zemljama, a kada saberemo sa onim iz današnjih slovenskih zemalja dobija se zaista impozantna cifra od 963 toponima koji su nosili a dobar deo i danas nose ime po etnonimu Srbi.
Ovde treba reći da je polovina toponima locirana samo u Rumuniji, a jedan od razloga je i taj što je Rumunija odradila delimično popis svojih mikrotoponima, pa je broj između ostalog i zbog toga dosta veći u odnosu na druge zemlje. Međutim treba naglasiti da će taj broj u Rumuniji sigurno biti još veći kada se završi kompletan popis mikrotoponimije u toj zemlji, a svakako bi on bio mnogo veći da su urađen popis mikrotoponimije i u ostalim zemljama gde je Jelić bazirao svoje istraživanje.
Od deonima nastalih od imena Srbi, u knjizi Jelić nabraja brojne izraze, od onih koje se tiču karakternih osobina, prisutnim u našem jeziku, preko onih prisutnim u stranim jezicima, a tiču se biljaka, raznoraznih muzičkih instrumenata, gastronomije, srbskih narodnih pesama i igara, naročito kola.
4. Saznanja onomastike o Serbima i Srbima i njihovoj istoriji i kulturi.
Na početku ovog dela knjige autor se pita šta nam kazuju antroponimi? Zanimljivo je znati da ne postoje antroponimi izvedeni od recimo imena Englez, Nemac, Francuz, pa čak ni među drugim slovenskim narodima npr. Poljak. Imena i prezimena izvedena od nekog etnonima specifičnost su samo srbskog naroda. Doduše ovde treba primetiti da postoje nadimci izvedeni od drugih etnonima, ali su i oni specifični samo za Srbe. Tako da recimo neki naš sunarodnik koji radi npr. u Francuskoj ili Nemačkoj gotovo po pravilu dobije nadimak Francuz ili Nemac, a taj nadimak kasnije prati i njegovo potomstvo. Imamo primere nadimaka poput Bugarin, Grk, Arbanas, Čeh, Talijan za porodice kod Srba, čiji su preci davno doseljeni u Srbiju iz tih zemalja, a da uopšte ne mora da znači da su bili stranog porekla. Neki od tih nadimaka vremenom su prešla i u prezimena.
Prisustvo velikog broja ličnih imena izvedenih od etnonima Srbi na celom današnjem i nekadašnjem srbsko-slovenskom prostoru, njegovo zadržavanje do dana današnjeg na prostoru Srbije, Crne Gore, Bosne, Hrvatske, Makedonije i Poljske, kao i prisustvo ogromnog broja prezimena izvedenih od etnonima Srbi na celom nekadašnjem srbsko-slovenskom prostoru svedoči u prilog da je naš narod bio prisutan na svim tim terenima.
Jelić dobro primećuje da zbog kasnog zapisivanja ličnih imena i prezimena – tek u srednjem veku, antroponimi ne mogu da budu primarni dokaz da su svi Sloveni nekada bili Srbi. Međutim oni svakako mogu da budu sekundarni dokaz, odnosno dodatni dokazi za takvu tvrdnju, jer pored pisanih izvora gde se takva tvrdnja pominje (dela Prokopija, Bavarskog geografa, Dalimilove Hronike, Laonika Halkokondila, Georgija Gemiste Plitona i dr.) imamo do sada pronađeno i popisano 963 toponima na celom tom prostoru, a mnogi od njih su još iz antike. U Jelićevoj knjizi postoji i karta lokacije tih toponima sa oznakom koji od njih i dalje nose to ime, a koji su nekada nosili, a danas su preimenovani.
Toponimi bi dakle bili jedan od glavnih dokaza da su Srbi bili prvobitno ime svih današnjih Slovena, kao i onih naroda gde su Srbi-Sloveni činili dobar deo etnogeneze današnjih neslovenskih nacija, a čiji su prostori ušli u istraživalje Mihajla Jelića prilikom pisanja njegove knjige. Sama činjenica da naša lužička braća imaju isto ime kao i mi, kao i srednjovekovna političko-vojna linija ustanovljena od Franaka od Baltika do Jadrana koja je nosila ime LIMES SORABICUS (Granica Srba) ide u prilog činjenici da su svi današnji i nekadašnji Sloveni nosili naziv Srbi.
Deonimi bi takođe bili dokaz za tu tvrdnju, jer ako se u današnjoj recimo Rumuniji većina narodnih igara zove po Srbima i ako u toj zemlji imamo trenutno blizu 500 toponima, koji nose ime po Srbima, i ako moderne genetske studije pokazuju da su moderni Srbi pored drugih Južnih Slovena najbliži današnjim Rumunima, a na to sve dodamo npr. svedočanstvo Laonika Halhokondila iz 15. veka koji tvrdi da su Tribali (Srbi) i Vlasi isti rod, kako oni Vlasi u Grčkoj, tako i oni severno od Dunava, onda romanizaciju Vlaha tj. današnjih Rumuna moramo pomeriti kasnije od Halhokondilovog vremena. Tome bi išla u prilog i lična imena kod Vlaha iz srednjovekovnih povelja srbske, bugarske, vlaške i moldavske države, koja su sva srbska-slovenska (romanska ne postoje).
Toponimi bi bili jak dokaz starosedelaštva Srba i na prostoru Grčke i Bugarske. Jelić dobro primećuje, da toponimi izvedeni od etnonima Srbi na prostoru Bugarske ne mogu poticati, kao što bugarska nauka to voli da tvrdi, posle pada bugarske i srbske srednjovekovne države, jer lokalno stanovništvo nije bežalo u susret turcima već dalje od njih – prema zapadu i severu. S tim u vezi jasno je zašto enklave današnjih Bugara širom Rumunije sebe i svoj jezik imenuju kao SERBEŠTE.
Što se tiče prostora Grčke i sam sam istraživao to pitanje u svojoj prvoj knjizi Srbi u Grčkoj, gde sam između ostalog prikupio više od 3800 toponima koji su srbskog porekla. Od tog broja 5 toponima nosilo je ime izvedeno od etnonima Hrvat, 13 od etnonima Sloven, 15 od etnonima Bugarin, a 33 od etnonima Srbin. Jelić je pronašao još 12 toponima koji nose ime po etnonimu Srbin, dakle za sada 45, što daleko prevazilazi sve ostale zajedno. Na stranu to, što se i ostala tri etnonima moraju posmatrati kao sinonimi srbskog imena, tj. egzonimi za srbsko ime, kako sam pokazao u svojoj knjizi, a niz dodatnih dokaza biće i u dopunjenom izdanju knjige koja uskoro treba da bude gotova.
Zaključak
Na kraju moram još jednom da ponovim da svako ko u budućnosti želi ozbiljno da se bavi ovim pitanjem, a ne upozna se sa sadržajem Jelićeve knjige imaće ozbiljne propuste i praznine u svom radu. Iako nevelika po obimu knjiga je krcata obiljem podataka, metodološki ispravno koncipirana, a zaključci do kojih je došao autor više ne mogu da budu sporni.
Takođe, knjiga je odlična osnova za nastavak Jelićevog rada, kako u dopuni toponima, antroponima i deonima nastalih od etnonima Srbi, tako i kao podstrek u širenju istraživanja na vanslovenske prostore, jer iz sopstvenih saznanja slični podaci mogu da se nađu na celom tzv. indoevropskom prostoru. Značajno bi bilo zapisati sve toponime, antroponime i deonime izvedene od egzonimnih imena za Srbe (Slaveni-Sloveni, Veneti-Vendi-Vindi, Rašani-Rascijani-Raci…), a oni su upravo na vanslovenskom prostoru prisutniji nego na našem.
Svestan činjenice da ovaj moj prikaz možda nije obuhvatio sve bitne aspekte knjige, ipak sam njim hteo lično da odam priznanje autoru za uloženi trud. Iskreno se nadam da će u budućnosti iz njegovog pera uslediti još zanimljivih štiva.
U Lebanu, na Svetoga Savu
27.01.7533. (2025.)
Gde se može nabaviti knjiga
Knjigu Ime Srbi i od njega izvedena lična imena, prezimena, deonimi i toponimi, možete nabaviti i preko Ognjila, na stranici naše prodavnice
Emisija na kanalu Ognjilo
Razgovor sa profesorom Mihailom Jelićem na temu ove knjige možete pogledati na našem jutjub kanalu:
