„Penjući se, silazim na nebo“ — stih Vladete Kolarevića možda najbolje opisuje osećaj koji prati uspon na Ostrvicu. Na ovom neobičnom vrhu Rudnika susreću se priroda, ostaci starog utvrđenja, pisana istorija i narodno pamćenje.
Ostrvica nije među najvišim rudničkim vrhovima. Sa svojih 758 metara nadmorske visine, ona se izdvaja pre svega oblikom i položajem. Dovoljno je videti je izdaleka: iz okolnog predela uzdiže se poput ogromne kamene kule, jasno ocrtana i prepoznatljiva svakome ko ju je jednom upoznao. Za mene je Ostrvica i lično mesto. Na njen vrh popeo sam se više od dvadeset pet puta, a svaki novi susret ima nešto od susreta sa starim prijateljem. Kada je ugledam u daljini, prepoznam je odmah — kao znak da sam ponovo u kraju kome se rado vraćam.
Kamena kula iznad rudničkih sela
Ostrvica dominira okolinom sela Varnice, Zagrađe, Dragolj i Trudelj, u opštini Gornji Milanovac. Po svom poreklu predstavlja ostatak razorene vulkanske kupe, ali njen današnji izgled najviše podseća na prirodno utvrđenje. Kada se nađemo pod njom, oko tri stotine metara visinske razlike na tako malom prostoru deluje daleko upečatljivije nego što bi se zaključilo iz same nadmorske visine. Uspon liči na penjanje strmim, nepravilnim stepenicama divovske kule.
Staza pred vrh vodi najpre na Malu Ostrvicu. Potom se prelazi preko starog zida utvrđenja i nastavlja ka Velikoj Ostrvici. Na tom kratkom prostoru prirodna stena i ljudska gradnja gotovo se stapaju: zidovi prate ono što je priroda već postavila kao odbranu. Sam vrh nije prostran — površinom podseća na nešto veću sobu. Upravo zato pogled ostaje otvoren na sve strane. Sa tog malog kamenog prostora pred nama se širi čitav predeo, pa postaje jasno zašto je Ostrvica vekovima bila važna kao osmatračnica.
Rudnik kao središte istorijskog prostora
Značaj Ostrvice teško je razumeti ako je posmatramo izdvojeno od Rudnika. Samo ime planine govori o onome što je ljudima na ovom prostoru bilo od presudne važnosti — rudi i rudarenju.
Na lokalitetu Prljuša sačuvani su materijalni dokazi da je rudnik radio još pre 4.500 godina, a mogao bi biti i stariji. Razvoj rudarstva podrazumevao je potrebu za osmatranjem prilaza, zaštitom ljudi, rudnika i puteva kojima su prenošeni ruda i drugi proizvodi. Položaj Ostrvice nameće pitanje koliko je rano ova prirodna osmatračnica počela da se koristi.
Rudnički kraj imao je veliki značaj i u mnogo novijoj srpskoj istoriji. Vladimir Karić podseća koliko se važnih mesta i ličnosti okuplja na malom prostoru oko planine: Orašac, Takovo, Topola, Crnuća, manastiri Vraćevšnica, Blagoveštenje i Voljavča, Stragari Tanaska Rajića, Dragolj vojvode Lome i brojna druga mesta. Ostrvica stoji usred tog prostora kao njegov prepoznatljivi kameni beleg.
Prvi sačuvani pomen i borba oko Rudnika
Najstariji sačuvani pisani pomen Ostrvice nalazi se u dubrovačkom arhivskom zapisu od 17. januara 1324. godine. Taj datum govori o sačuvanom dokumentu, ali ne određuje početak života na ovom mestu. Nedostatak ranijeg pomena nije dokaz da utvrđenje ranije nije postojalo.
Okolnosti ovog zapisa vezane su za sukob Vladislava II, sina kralja Dragutina, i Stefana Dečanskog, sina kralja Milutina. Dubrovački trgovci u Rudniku tokom 1323. godine davali su poklone Vladislavu, koji je u ovom kraju imao snažan uticaj. Kada je krajem te godine Stefan Dečanski zaposeo Rudnik i okolinu, Vladislavljeve pristalice i dubrovački trgovac Menče Menčetić sklonili su se u Ostrvicu. Usledio je spor sa Dubrovnikom. Dubrovačke vlasti ograđivale su se od Menčetićevog postupka, tvrdeći da se sklonio da bi sačuvao život i imovinu. Stefan Dečanski je zatvorio druge dubrovačke trgovce i oduzeo im imovinu. Pregovori su trajali do juna, kada su trgovci oslobođeni, a imovina vraćena.
Već ovaj događaj pokazuje da su Rudnik i Ostrvica bili prostor u kome su se ukrštali rudarstvo, trgovina i borba za vlast.
Utvrđenje u vremenima srpske vlastele i despota
Posle vremena cara Dušana značaj rudničke oblasti dodatno raste. Za Ostrvicu je vezan i vlastelin Nikola Zojić, gospodar ovog kraja, koji je stolovao u rudničkoj Srebrenici. Kada je sa Novakom Belocrkvićem podigao pobunu protiv Stefana Lazarevića, Zojić je posle poraza utočište potražio upravo u Ostrvici. Potom se zamonašio.
Turci prvi put zauzimaju Ostrvicu 1438. godine. Posle Segedinskog mira i obnove Srpske despotovine 1443. godine vraćaju je Đurđu Smederevcu, a ponovo je osvajaju 1454. godine. Sa pomeranjem osmanskih osvajanja daleko od rudničkog kraja, njena nekadašnja odbrambena uloga postepeno gubi značaj. Zidine ostaju prepuštene vremenu, a od velikog utvrđenja do nas stižu samo delovi.
Crkva u podgrađu i vlastelin Žarko
Istorija Ostrvice nije sačuvana samo na vrhu. U njenom podgrađu nalazila se crkva čija su istraživanja donela izuzetna otkrića. Među njima je ploča sa grbom viteza, vlastelina Žarka, o kome smo govorili u posebnoj emisiji „Ko je bio vitez Žarko sahranjen podno Ostrvice“.
Ispod poda crkve pronađena je i ozidana grobnica sa krovom na dve vode, kakve su građene u ranom hrišćanstvu. U našoj emisiji ovaj nalaz povezujemo sa starijom svetinjom na istom mestu i sa pitanjem mnogo dublje prošlosti Ostrvice. Zidana grobnica podrazumeva znatan trud i sredstva. Zato nas ona upućuje i na razmišljanje o ličnosti koja je u njoj sahranjena, njenom položaju i zajednici kojoj je pripadala. Crkva se nalazi u privatnom, ograđenom prostoru. Nismo je snimali i ne objavljujemo njenu tačnu lokaciju.
Jerina i narodno pamćenje Ostrvice
Narodno predanje gradnju utvrđenja pripisuje Prokletoj Jerini. Takve priče srećemo i na drugim starim gradovima, ali je za nas važno pitanje šta se iza njih sačuvalo. U tumačenju koje u emisiji razmatramo, oslanjajući se na Aleksandra Mitića i Aleksandra Šargića, lik Jerine povezuje se sa Velikom majkom praistorije. Negativne osobine koje joj predanje pripisuje dovode se u vezu sa početkom metalnog doba, većim sukobima i potrebom za utvrđivanjem.
Takvo čitanje predanja otvara mogućnost da u pričama o Jerini prepoznamo mnogo starije slojeve narodnog pamćenja. Poseban deo naše emisije čini razgovor sa Vladetom Kolarevićem, koji govori o predanjima sačuvanim u narodu rudničkog kraja. Njegovo kazivanje donosi ono što se ne može dočarati samim nabrajanjem datuma: živu reč, način na koji se priča prenosi i vezu čoveka sa predelom u kome je odrastao.
Ostrvica i Konstantin Mihailović
Ime Ostrvica, odnosno Ostrovica, javlja se na više mesta. Zato pitanje porekla Konstantina Mihailovića iz Ostrovice, pisca „Janičarovih uspomena ili Turske hronike“, ostaje važna tema naše priče. U ranijim tumačenjima, među kojima je i Šafarikovo, njegovo poreklo povezivano je sa rudničkom Ostrvicom. U emisiji zastupamo mišljenje da tu vezu ne treba odbaciti. Konstantin je zarobljen u Novom Brdu, potom je živeo u osmanskom svetu, a posle oslobođenja otišao u Poljsku. Svoje delo napisao je sa namerom da hrišćanske zemlje upozna sa osmanskom organizacijom i načinom ratovanja. Njegova životna priča proširuje i priču o imenu Ostrvice: od jednog utvrđenog vrha vodi nas do sudbine čoveka koji je ostavio svedočanstvo o vremenu propasti srpske srednjovekovne države.
Penjući se silazim na nebo
Ostrvica je mesto kome se vredi vraćati. Jednom zbog pogleda, drugi put zbog nekog detalja u steni ili ostatku zida, a ponekad zbog priče koja posle prethodne posete dobije novo značenje. U emisiji spajamo snimke uspona, istorijsku priču, stare prikaze utvrđenja i razgovor sa Vladetom Kolarevićem. Zahvaljujemo Vojinu Spasojeviću, koji je prema našim saznanjima izradio trodimenzionalnu rekonstrukciju kula Ostrvice, kao i svim prijateljima i gledaocima koji podržavaju naš rad.
Pogledajte celu emisiju na kanalu Ognjilo i upoznajte Ostrvicu kroz predeo, istoriju i narodno pamćenje:
