Piše: Aleksandar Mitić
istoričar
Sadržaj:
– Uvod
– Mario Alinei i njegova Teorija paleolitskog kontinuiteta
– Južni Sloveni (Srbi)
– Severni Sloveni (istočni i zapadni)
– Pitanje nekih suseda Slovena
– Zaključak
Uvod
Nedavno je u izdanju izdavačke kuće Prometej iz Novog Sada i suizdavača Biblioteke grada Beograda, izašlo kapitalno delo italijanskog lingviste Maria Alineia pod nazivom NASTANAK EVROPSKIH JEZIKA u dva toma na blizu 1800 strana (Alinei I-II, 2021). Predstavljanje knjige održano je u Biblioteci grada Beograda 16. decembra 2021. godine. Pored uvodnog izlaganja od strane direktorke Biblioteke grada Beograda Jasmine Ninkov i direktora izdavačke kuće Prometej Zorana Kolundžije, o knjizi su govorili lingvista dr. Veljko Brborić, lingvista dr. Aleksandar Milanović, lingvista dr. Momir Nikić, arheolog Jelena Malešević i lingvista i prevodilac Alineiovog dela Ivan Dimitrijević. Moj je utisak da su uvaženi naučnici suštinski rekli sve što je bitno, kako bi kvalitetno predstavili delo Alineia i zainteresovali potencijalne kupce. Celo predstavljanje knjige snimljeno je u izdanju udruženja građana Čačkalica, pa koga zanima može da pogleda snimak na jutjub kanalu čačkalica:
Snimak predstavljanja knjige
Sa promocije knjige u Biblioteci grada Beograda 16.12.2021. godine
Knjigu sam nešto pre same promocije kupio i pažljivo pročitao, pa sam hteo da podelim svoje mišljenje o knjizi, kao i o Teoriji paleolitskog kontinuiteta čiji je tvorac autor dela, Mario Alinei. U drugom tomu knjige data su i dva veoma kvalitetna pogovora. Jedan je napisao lingvista i prevodilac Ivan Dimitrijević i nosi naziv Teorija kontinuiteta Marija Alineija (Dimitrijević, 2021), a drugi lingvista dr. Momir Nikić, čiji se rad zove Poreklo evropskih naroda i jezika – osvrt na teoriju kontinuiteta Maria Alineia (Nikić, 2021). Treba reći da je Ivan Dimitrijević uradio odličan prevod, koji je veoma lako čitljiv, a takođe snabdeo je samo delo svojim komentarima u fusnotama gde je objasnio sve manje poznate izraze ili eventualno svoja neslaganja sa nekim stavovima Maria Alineia.
Čitajući delo, prirodno, najviše sam obratio pažnju na ona poglavlja koja se tiču nas Srba i ostalih Slovena, ali i na ona koja se odnose na naše susede. S tim u vezi moja zapažanja će pre svega da se baziraju na tim delovima Alineieve knjige. Pre toga treba reći nekoliko reči o samom autoru dela, kao i o njegovoj Teoriji paleolitskog kontinuiteta.
Ovaj tekst je samostalno mišljenje Aleksandra Mitića i nije sponzorisan. Mi knjige preporučujemo, a mogu se nabaviti kod izdavača:
Knjige Nastanak evropskih jezika 1-2 na sajtu Prometeja
Mario Alinei i njegova Teorija paleolitskog kontinuiteta
Mario Alinei je rođen u Torinu u italijanskoj regiji Pijemont 10. avgusta 1926. godine, a umro u Impurneti, malom gradiću u blizini Firence u regiji Toskani, 8. avgusta 2018. godine. Bio je italijanski filolog i paleolingvista. U svojoj bogatoj naučnoj karijeri napisao je preko 300 naučnih radova i više desetina knjiga, prevashodno iz oblasti dijalektologije i istorijske lingvistike.
Alinei je bio profesor emeritus na Univerzitetu u Utrehtu u Holandiji, gde je predavao od 1959. pa do 1987. Osnivač je i urednik naučnog časopisa za teorijsku i primenjenu semantiku (Quaderni di Semantica). Bio je redovni član švedske Kraljevske akademije u Upsali.
Reputaciju u nauci je stekao sa dva kapitalna dela: Atlas jezika Evrope (Atlas Linguarum Europae), i Poreklo jezika Evrope (Origini della lingue d Europa). Atlas jezika Evrope, zamišljen je kao Atlas indoevropskih jezika, a kasnije razvijen kao Atlas svih jezika Evrope. Projekat je pokrenut pri UNESKO-u 1979. godine, a Alinei je bio predsednik projekta od 1982. do 1997. godine. Kako tvrdi Momir Nikić, to predstavlja jedan od najozbiljnijih međunarodnih poduhvata koji je okupio najpoznatije lingviste iz svih evropskih zemalja (Nikić, 2021: 951).
Mario Alinei i italijansko izdanje Poreklo jezika Evrope (Origini della lingue d Europa)
Poreklo jezika Evrope koje je sada prevedeno kod nas kao Nastanak evropskih jezika jeste najznačajnije delo Alineia. To je delo sa kojim se Alinei afirmisao kao glavni zastupnik Teorije paleolitskog kontinuiteta. Njegova teorija temelji se u ogromnoj meri na priznatim naučnim radovima. Za pisanje ove obimne studije koristio je više od 1200 različitih referenci.
Prevodilac Alineiovog dela Ivan Dimitrijević, u svom pogovoru daje šest stubova na kojima je Alinei bazirao svoje tvrdnje. Ukratko ćemo dati svih šest stubova po Ivanu Dimitrijeviću:
- Alineiova Teorija kontinuiteta se zasniva zapravo na dva moguća scenarija: teorija dugog paleolitskog kontinuiteta (500 hiljada godina) i teorija kratkog paleolitskog kontinuiteta (100 hiljada godina). Alineiovom teorijom se potpuno isključuju velike invazije i katastrofe, za koje po njemu nema nikakvih materijalnih dokaza.
- Alinei sledi multidisciplinarni pristup, danas vladajući u nauci. Njegove teze se zasnivaju na podudaranju jezičkih tipova i arheoloških kultura, na podudaranju genetskih haplotipova i porodica jezika, na povezanosti semantike reči i etnografskih zapisa, a takođe znanjima iz geologije, anatomije etnoastronomije itd.
- Alinei se oslanja na danas dominantno načelo u humanističkim naukama, unitarizam (aktualizam), učenje po kom je najdublja prošlost uzročno posledično vezana za sadašnjicu, s tim da je uvek upozoravao da ne smemo previđati razlike između dve epohe i ne smemo zapasti u zabludu da je čitav tok istorije imao za cilj da sa nama dostigne svoj vrhunac.
- Alinei zagovara jezičku konzervaciju, tj. smatra da jedan dijalekt pre svega odlikuje čuvanje, a ne menjanje. Po njemu, standardni jezik je uvek plod elite, koja po prirodi nema etničko obeležje, pa ni takav jezik nema etničku funkciju. Međutim pošto elita nastaje od najprosperitetnijeg dela jedne etničke zajednice, koji pak ima izražen etnički karakter i standardni jezik zadržava ta etnička obeležja. Dakle namena standardnog jezika nije etnička, ali struktura jeste. Vremenom jezik se menja ali na polju leksike i semantike, što su sitne korekcije, koje ne zadiru u strukturu jezika, pa ih Alinei naziva kulturno-jezičkom obnovom. Alinei nudi za sve evropske jezike tzv. Mikensku projekciju, po ugledu na jezik mikenske kulture, i vidi nastanak dijalekata Evrope još u kamenom dobu, a ne u srednjem veku kako to tvrdi zvanični naučni narativ.
- Alinei je predstavio jedan nov metod jezičkog proučavanja, tzv. upotrebu motivacionog niza. On je zastupao teoriju motivacije, pa su otud kod njega podjednako izražene derivacije koje proučavaju koje je značenje neke reči, i one koje istražuju kako se neki pojam imenuje.
- Teorija Maria Alineia je sveobuhvatni sistem. Njegovi zaključci se ne oslanjaju na pojedine primere i dokaze, već na čitav sklop ideja, potkrepljen znanjima iz različitih nauka. Teorijom-sintezom poput Alineieve se isključuju slučajne podudarnosti, individualni uticaji i ograničenja koja svaka nauka zasebno ima, čime takvo učenje od početka stiče veću validnost (Dimitrijević, 2021: 935-937).
Sve ovo što smo u sažetijem obliku izvukli iz pogovora Ivana Dimitrijevića, Alinei je razrađivao u prvom tomu njegove studije. Za nas je ona bitna kako bi se upoznali sa Alineiovom Teorijom paleolitskog kontinuiteta. Drugi tom Alineiovog dela zapravo donosi ključne informacije koje su bitne za poreklo Srba i ostalih Slovena, razvoj njihovog jezika, kao i za poreklo i jezike njihovih suseda koji su ih okruživali.
Prevodilac knjige dr Ivan Dimitrijević
U drugom tomu svoje studije Alinei najpre razrađuje glavne etape evropske praistorije od kraja paleolita do gvozdenog doba, da bi odmah nakon toga prešao na opisivanje porekla jezika evropskih porodica naroda. Najpre piše o neindoevropskim jezicima: altajskim (turanskim) tj. turkijskim i mongolskim, kavkaskim i uralskim jezicima. Poglavlja o indoevropskim jezicima započinje sa južnoslovenskim područjem, u okviru koga je dao svoje mišljenje i o poreklu albanskog jezika. Zatim slede poglavlja o severnoslovenskom području, tj. zapadnim i istočnim Slovenima, zatim baltičkom, skandinavskom, germanskom i keltskom području. Najveći deo studije posvećuje italskim jezicima, što je prirodno, jer je autor Italijan. Mi ćemo se u nastavku osvrnuti samo na ona poglavlja koja se tiču Srba i ostalih Slovena, kao i nekih njihovih suseda.
Južni Sloveni (Srbi)
Na samom početku poglavlja posvećenog južnoslovenskom području Alinei kaže: „Polazim od ove oblasti kako bih odmah očistio teren od jedne od najapsurdnijih posledica tradicionalne hronologije – „dolaska“ Slovena, i to štaviše u istorijskoj eposi, na jedno beskrajno prostranstvo poput onog na kojem se i danas sreću“ (Alinei 2, 2021: 167). Alinei izričito tvrdi na više mesta u svojoj studiji, da je dolazak Slovena na Balkan u 6. i 7. veku jedna od najvećih naučnih zabluda i da za to nema nikakvi valjanih dokaza. Ta hipoteza se protivi zdravom razumu, jer je praktično nemoguće da je jedan narod za tako kratko vreme uspeo da naseli više od polovine Evrope, a da pre toga nije imao stabilnu privredu iz koje je mogao da proistekne ekonomski i demografski rast te populacije, kako bi ona postepeno mogla da naseli toliko veliki prostor u Evropi, na kome se praktično i danas nalazi.
„Polazim od ove oblasti kako bih odmah očistio teren od jedne od najapsurdnijih posledica tradicionalne hronologije – „dolaska“ Slovena, i to štaviše u istorijskoj eposi, na jedno beskrajno prostranstvo poput onog na kojem se i danas sreću“
Područje stabilne privrede iz koga je vremenom mogao da nastane ekonomski i demografski rast slovenske populacije Alinei vidi na Balkanu i Podunavlju, gde locira njihovu prapostojbinu. Severnu prapostojbinu iza Karpata odbacuje, jer je do pre 12-13 hiljada godina p.n.e. veći deo tog podruja bio ili pod ledom, ili imao klimu tundre, koja je nepogodna za razvitak bilo kakve značajnije kulture na kojoj bi se razvila brojna populacija. Po Alineiu Južni Sloveni su nosioci mezolitskih i neolitskih kultura tog prostora. Te kulture su: kultura Lepenskog Vira (9500-5500 p.n.e.) na Dunavu, kultura Starčeva (6500-5500 p.n.e), koja je nasleđuje na širem prostoru Podunavlja, Potisja, Pomorišja, Pomoravlja, u okviru koje ubrajamo i kulturu Butmir u Bosni u istom periodu, zatim kultura Azanbegovo-Vršnik u Makedoniji, kultura Karanovo (6200-4000 p.n.e.) u Trakiji, kultura Koreš-Kriš u Mađarskoj i Rumuniji, koji je samo ogranak starčevačke kultura. Slede im kulture Tisa u Mađarskoj, Vinče (5500-4400 p.n.e.) u Srbiji, Veselinovo i Marica u Bugarskoj, Dudešti i Bojan u Rumuniji. Sve ove kulture po Alineiu su južnoslovenske. Zanimljivo je istaći da Alinei smatra da je kultura Starčeva i kultura Koroš-Kriš, matično područje na kome je nastao srpski jezik, dok za bugarske govore kaže da nastaju iz karanovske kulture, a za makedonske iz kulture Azanbegovo-Vršnik. Alinei smatra da su i Badenska kultura (3800-2800 p.n.e) koja se širi od juga i na severozapadno slovensko područje i Vučedolska kultura (3000-2400 p.n.e.) koja pored Panonije obuhvata veći deo bivše Jugoslavije, takođe slovenske, sa neznatnim primesama Altajaca.
Alinei prihvata tezu ruskog lingviste Olega Trubačova, koji Podunavlje smatra za iskonsku pradominu Slovena, pozivajući se na stare ruske letopise i staru toponomastiku centralnog Podunavlja (Trubačov, 2005), s tom razlikom što Alinei pomera njihovo postojanje dublje u prošlost, za razliku od Trubačova. Sličnu tezu Trubačova, dao je i ruski lingvista Igor Djakonov, smatrajući da je Podunavlje i Balkan prapostojbina svih Indoevropljana, pa samim tim i Slovena (Djakonov, 1984).
Za svoju tvrdnju o balkansko-podunavskoj prapostojbini svih Slovena Alinei daje i jezičke dokaze. Jedna od njih je svakako prastara slovenska leksička porodica grad, koja po Alineiju ima stabilnost na slovenskom području i predstavlja korensku reč, od koje se razvijaju druge sa sličnim značenjem, dok kod Germana i Kelta ona nema stabilnost, niti grananje, što ukazuje na pozajmljenicu iz slovenskih jezika. Takođe i prastara slovenska jezička porodica ledina, kao oznaka za obradivu zemlju, od koga potiče i mađarska reč za zemlju lengyel, i germanska land. Zašto su inače germanski i keltski narodi prihvatili slovensku osnovu za naziv svoje zemlje: England, Scotland, Ireland, Deutschland, Netherlands, Finland, Iceland, Shetland? Najlogičnije objašnjenje je da su tamo bili prisutni Sloveni od ranije, koje su iste zemlje već nazvali na svom jeziku tom osnovom, a germanski oblik te reči su kasnije preuzeli došljaci da bi iskazali kako je ta zemlja njihova, kako to dobro primećuje Ivan Dimitrijević (Dimitrijević, 2021: 945).
Zašto su inače germanski i keltski narodi prihvatili slovensku osnovu za naziv svoje zemlje: England, Scotland, Ireland, Deutschland, Netherlands, Finland, Iceland, Shetland? Najlogičnije objašnjenje je da su tamo bili prisutni Sloveni od ranije, koje su iste zemlje već nazvali na svom jeziku tom osnovom, a germanski oblik te reči su kasnije preuzeli došljaci da bi iskazali kako je ta zemlja njihova, kako to dobro primećuje Ivan Dimitrijević
Po Alineiu balkanski tj. južnoslovenski neolit se širi na sever u dva pravca, prema severozapadu i prema severoistoku. Na severozapadu nastaje tzv. kultura Lenđel, koja se prostire preko Slovačke, Češke, južne i centralne Poljske, a u kasnijoj fazi i na prostor Austrije i južne i istočne Nemačke. To je kultura iz koje proističu današnji zapadnoslovenski narodi i njenim osnivačima Alinei smatra južnoslovenske neolitske zemljoradnike. Na severoistoku južnoslovenski zemljoradnici naseliće prostor današnje zapadne Ukrajine gde će osnovati kulture Bug-Dnjestar, a nakon nje Tripolje-Kukuteni. Dakle po Alineiu Sloveni su ponikli u Podunavlju i Balkanu, a nakon povlačenja leda i promene klime, ovi slovenski zemljoradnici šire svoje naseobine severno od tog područja, naseljavajući prostor današnje Slovačke, Češke, Austrije, južne i istočne Nemačke, zapadne Ukrajine, Belorusije i delove centralne Rusije kao njihovo prvo stanovništvo, stvarajući svoje kulture, koje se prepoznaju kao nastavljači slovenskih kultura Balkana i Podunavlja. Sa ovakvom Alineievom tvrdnjom poklapa se i mišljenje jednog od najpoznatijih nemačkih slavista Hajnriha Kuncmana, koji je napisao preko 300 radova iz oblasti slavistike i takođe bio zagovornik teze o balkansko-podunavskom poreklu zapadnih i istočnih Slovena. Do sada nijedno njegovo delo nije prevedeno na srpski jezik.
U kontekstu teze da su Sloveni u današnjim svojim državama, a nekada i na širem prostoru autohtoni, tj. starosedeoci, treba podsetiti na danas zaboravljeno delo Slovenske starine češkog slaviste Pavla Šafarika iz 19. veka, koje je izašlo u dva velika toma na preko 1.700 strana, najpre na nemačkom, a zatim i na češkom i ruskom jeziku, koje do dan danas nije prevedeno na srpski jezik (Šafarik, 1847). Na srpskom je prevedeno jedno drugo njegovo delo, znatno manjeg obima, pod nazivom Poreklo Slovena po Lorencu Surovjackom, gde je Šafarik priredio i dopunio delo Surovjackog nakon njegove smrti (Šafarik, 1998). U Slovenskim starinama, Šafarik stoji čvrsto na stanovištu da su Sloveni na celom gore pomenutom prostoru starosedelačko stanovništvo. Takođe daje svoje mišljenje da je najstarije ime svih Slovena bilo Srbi, za šta postoji poprilično dokaznog materijala, a deo toga sam izneo u svojoj knjizi Srbi-Goti-Sloveni i njihova prapostojbina (Mitić, 2021: 16-72). Kad smo već kod podsećanja na ranija dela slavista koja se odnose na Srbe i Slovene u gorepomenutom kontekstu, treba se setiti i francuskog slaviste Siprijana Robera (1807-1865), i njegove dvotomne studije na oko 1200 strana pod nazivom Svet Slovena (Robert I-II, 1852). U svojoj studiji Rober takođe poreklo Slovena izvodi sa balkansko-podunavskog prostora, što se poklapa sa Alineievom postavkom, a za najstarije Slovene smatra Srbe, upravo kao i Šafarik. Slučajno ili namerno ni njegovo delo nije prevedeno na srpski jezik.
Na kraju poglavlja o južnoslovenskom prostoru, Alinei daje svoje mišljenje o Tračanima. Evo šta on zaključuje povodom toga: „Kao što smo videli demografska eksplozija Slovena umesto u prve vekove nove ere mora biti postavljena u neolit, moglo bi se u tom slučaju pretpostaviti da je Herodot poznavao Slovene sa imenom Tračana, tj. sa imenom glavne dominantne grupe jugoistočne Evrope svog vremena, posmatrane neizbežno iz Herodotovog kolonijalističkog ugla“ (Alinei II, 2021: 203). Za Alineia su Tračani na jugu slično kao Balti na severu arhaične grupe Slovena, što se po njemu odražava i u jeziku. Poznato jezik na krajnjim rubovima u susretu sa drugim jezicima zadržava više arhaične forme. Kao primer navešćemo slovenačke i makedonske govore kao arhaičnije u odnosu na moderne srpske govore između njih.
U kontekstu svega do sada rečenog, postavlja se pitanje koja je to etnikum-majka današnjih etničkih zajednica u Evropi. Alineijeva teorija kontinuiteta i demografski sastav stanovništva Evrope sugerišu da su to pre svih mogli biti Sloveni i to oni južni, jer je njihova kultura u mezolitu i neolitu najnaprednija na evropskom i širem mediteranskom prostoru. Kako ističe Ivan Dimitrijević, ako isključimo neke izumrle Slovene, kao i one slovenizovane u srednjem veku (očigledno misli na Bugare), jedini preostali pripadnici Slovena sa juga bili bi Srbi. To bi uz „mikensku projekciju“ Alineia značilo da je moguće na osnovu srpskih dijalekata rekonstruisati prajezik Evrope (Dimitrijević, 2021: 939).
Alinei podvlači još jedan bitan podatak, a to je da je najvažnija podela u prošlosti čoveka ona socijalna na egalitarno društvo (društvo jednakosti), rangovsko i klasno. Društvo jednakosti je bilo tipično za kameno doba, dok su rangovsko, u kom je najstariji član najbitniji i klasno proizvod metalnog doba. Smeštajući Slovene u paleolit Alinei nas povezuje sa našim precima koji su razmišljali drugačije od nas, pošto mi danas teško da možemo pojmiti kako zapravo društvo jednakosti funkcioniše.
Severni Sloveni (istočni i zapadni)
Alinei započinje poglavlje o severnim Slovenima sledećim rečima: „Neolit u srednji pojas istočne Evrope uvode dve različite grupe uzgajivača iz balkanskog neolita: istočna, starija, koja se preko Bugarske i Rumunije prelila u Ukrajinske i Kaspijsko-pontske stepe, inicirajući kulturu Bug-Dnjestar; i zapadna, novija, koja se preko bivše Jugoslavije širi u karpatski basen i prodire zatim u Nemačku, inicirajući kulturu linearne keramike, i čija ekspanzija dalje vodi u severnu Francusku“ (Alinei II, 2021: 205).
Alinei smatra da su severni Sloveni prisutni na njihovim staništima još od paleolita i mezolita, ali da su to bile retko naseljene lovačko sakupljačke grupe, koji su tek u neolitu dobile veliki priliv svojih rođaka sa balkansko-podunavskog prostora koji su doneli zemljoradnju na njihove prostore, kada su klimatki uslovi to omgućili.
Kao što smo iz Alineievog citata već videli, on istočnoslovenski ogranak smatra nešto starijim od onog zapadnoslovenskog. Na istoku dolaskom balkansko-podunavskih zemljoradnika najpre se stvara kultura Bug-Dnjestar, koja je izrazito agrarna, za razliku od njenih istočnih suseda koji imaju kulture obeležene pastirskim i ratničkim razvicima. Na njenim temeljima razvija se velika kultura Tripolje kako je nazivaju u Ukrajini ili Kukuteni, kako je zovu u Moldaviji. Tripoljska kultura se prostirala od Moldavije do Dnjepra i Kijeva. Tripoljski zemljoradnici su morali imati i sukobe sa nomadskim plemenima koja su živela istočno od njih, na šta ukazuju džinovski, utvrđeni, tripoljski gradovi na granici sa stepom. Ova kultura igrala je fundamentalnu ulogu u evropskoj praistoriji, zbog toga što je: uvela u stepske kulture metalurgiju i prenela u Evropu uzgoj konja. Doživela je veliku ekspanziju na prostoru Moldavije i Ukrajine, a stabilno se održavala od početka 4. pa do sredine 3. milenijuma p.n.e, dok se njen kraj dogodio tek sredinom 2. milenijuma p.n.e. Njena dvomilenijumska stabilnost mogla bi da objasni lingvističku homogenost istočnoslovenskog prostora, a demografski rast, kolonizovanje novih susednih oblasti koji su do tad bili retko naseljeni, pre svega područje Belorusije, ali i susedne delove Rusije i Ukrajine, koji su do tada bili nastanjeni od strane altajskih (turkijkih) i uralskih naroda.
Još od 4. milenijuma p.n.e. kultura Tripolja se širi na istok gde se obrazuje kultura Dnjepar-Donjeck, koja je po Alineiu od tog vremena pretežno slovenska. Posle kulture Tripolje nastupa period kulture Gorod-Usatovsk, koja je direkno iznikla iz Tripoljske, a zatim kultura Loptastih amfora, koja se širi sa prostora Poljske.
Na zapadnoslovenskom prostoru iz kulture Starčevo-Kereš dolazi do prvog velikog talasa naseljavanja prostora Slovačke, Moravske i Češke. Ova kultura donosi zemljoradnju u centralnu Evropu i inicira nastanak kulture Linearne keramike, koja je po Alineiu pre svega germanska ali sa jakim uplivom slovenskih elemenata. Nakon nje nastupa kultura Lenđel, koja je tipično slovenska i kao što smo već rekli prostire se na prostor Slovačke, Moravske, Češke, Austrije, južne Nemačke, južne Poljske i Šlezije. Poslednji četvrti talas po Alineiu je kultura Levkastih pehara, po njemu takođe pretežno germanska. Alinei smatra da su kulture Starčevo-Kereš i kultura Lenđel bile ipak uticajnije i sa snažnijim demograskim i ekonomskim rastom, što je imalo za posledicu trajniji slovenski uticaj, naspram germanskog na tom prostoru.
Posle više manjih kultura na zapadnoslovenskom prostoru, pojavljuje se opet jedna velika kultura pod nazivom Badenska, koja se sa Balkana širi i obuhvata prostore Češke, Moravske, Slovačke, Poljske, Austrije. Ova kultura je po Alineiu slovenska, sa izrazitim naglaskom na vezama sa južnoslovenskom oblašću. Može se reći da je ova kultura obuhvatila veći deo zapadnoslovenke i dobar deo južnoslovenske grupe.
Nedugo nakon toga po Alineiu počinje prvi prodor Kelta na istok, pa zapadnoslovensko područje postaje deo Unjetičke kulture, datirane od 2200. do 1800. godine p.n.e. koja se prostire od Slovačke, preko Moravske, Češke, Austrije, južne i istočne Nemačke, Šlezije i Velikopoljske. Ova kultura je imala Kelte kao nosioce, ali je većina stanovnika bila slovenskog porekla, jer je kultura obuhvatila uglavnom prostor naseljen Slovenima. To se može reći i za kasniju Halštatsku i za Latensku kulturu gde je veći deo populacije bio slovenski, a nosioci Kelti. Ovim kulturama predhodi Lužička, po Alineiu izrazito slovenska. Lužička se prostire na celu Poljsku, istočnu Nemačku kao i na Češku, Moravsku, Slovačku i zapadnu Ukrajinu. I Tšenička kultura i kultura Dnjepar-Laba, takođe su slovenske.
Pitanje nekih suseda Slovena
Alinei u svojoj studiji navodi da se Sloveni na jugu graniče sa Grcima i Albancima, na istoku sa Altajcima, na severoistoku sa Uralcima i Baltima, na severozapadu sa Skandinavcima, na zapadu sa Germanima i Keltima i na jugozapadu sa Italicima. Ako pogledamo današnji raspored plemena, vidimo da je više manje ista situacija i danas. Ovom prilikom osvrnućemo se samo na neke od suseeda Slovena i na mišljenje Alineia o njima.
Za nas je takođe bitno i poglavlje o Baltima, s obzirom da su po Alineiu oni činili jedinstvenu jezičku grupu sa Slovenima u paleolitu, dok se njihovo odvajanje dešava u mezolitu i neolitu, pre širenja zemljoradnje sa južnoslovenskog na severnoslovenski prostor. Veze Balta i Slovena Alinei sublimira u sledećem pasusu: „Što se tiče veza Balta sa Slovenima, tumačenje Teorije kontinuiteta se neminovno sukobljava sa tradicionalnom pretpostavkom o vrlo kasnom dolasku Slovena na njihova današnja staništa, kao i sa „baltocentričnom“ interpretacijom kultura istočne Evrope, tipičnim za Gimbutasovu. Između ostalog, nova teorija prema kojoj su baltički jezici bili početni stadijum slovenskih u suprotnosti je sa onom o poznoj slovenskoj seobi, posebno južnoslovenskoj. Bez ikakve sumnje, već izdiferencirani Sloveni nalazili su se južno od Balta, još od mezolita i neolita“ (Alinei II, 2021: 273). Alinei u svojoj studiji pre svega kritikuje rad litvanskog arheologa Marije Gimbutas i njenu tezu o poreklu Indoevropljana iz Kurganske kulture, koja po Alineiu pripada Altajcima, a ne Indoevropljanima, kao i izraziti „baltocentrizam“ Gimbutasove, koja je videla Balte i na prostorima gde u realnosti nikad nisu bili, dajući im bezmalo polovinu prvobitnog prostora svih Indoevropljana. Alineiova teorija o razdvajanju Balta od Slovena u mezolitu i neolitu ide u korist njegovom stavu o arhaičnijoj formi baltskog i tračkog u odnosu na druge slovenske jezike, s tim što se, po njemu, Tračani nisu izdvojili potpuno od Slovena, za razliku od Balta.
Povodom ovog pitanja treba da pomenemo teoriju slovenačkog lingviste i akademika Antona Perdiha, koji je takođe jedan od zagovornika Teorije paleolitskog kontinuiteta, delimično izmenjenih shvatanja za razliku od Alineia. Po Perdihu jedini autohtoni jezici Evrope bili bi slovenski, dok su po njemu npr. germanski i keltski jezici, plod kasnijeg odvajanja, uslovljenih dolaskom altajskih grupa sa istoka, istih onih koji su porušili razvijene staroevropske kulture u severnom Pricrnomorju, Podunavlju i Balkanu, naselivši se pre svega na zapadu gde je naša populacija bila ređe naseljena u odnosu na Balkan, Podunavlje i severno Pricrnomorje. Tome ide u prilog i dominacija haplogrupe R1b, koja upravo dolazi sa prostora Kurganske kulture, naseljene Altajcima. Za Balte Perdih misli da su mešavina Slovena i Finaca (Perdih, 2018). Nama mišljenje Perdiha o germanskom i keltskom jeziku izgleda logičnije i verovatnije od Alineiovog. U korist Perdihove teorije o razvoju Balta ide činjenica da su današnji Balti (Litvanci i Letonci), pre svega nosioci finske haplogrupe N1, dok im je jezik bliži slovenskom. Međutim kako i sam Alinei ističe u jeziku finskih plemena ima puno pozajmljenica iz baltičkih jezika i obrnuto, što se takođe uklapa u Perdihovu teoriju da su Balti nastali kao mešavina Finaca i Slovena. Alineiova teorija o odvajanju Balta od Slovena u mezolitu i neolitu, možda bi mogla da prevaziđe razlike po pitanju porekla Balta koje su dali Alinei i Perdih, ako se ustanovi da su finska plemena počela intenzivnije mešanje sa arhaičnim Slovenima (Baltima), upravo u periodu mezolita i neolita.
Što se tiče Grka, Alinei smatra da se oni razvijaju iz kulture Sesklo-Dimini, kao iz njene naslednice na kopnu, Mikenske kulture. On Grcima ne posvećuje posebno poglavlje, već samo uzgred govori o njima na više mesta, što može da implicira u njegovu nesigurnost povodom tog pitanja. Uočava da je njihov jezik pretrpeo semitske uticaje, ali ne ide dalje od toga.
Naša istraživanja o poreklu Grka slažu se delimično sa Alineievim. Naime kulture Sesklo-Dimini, kao i kasnija Mikenska, ali i Minojska-Kritska koja joj predhodi moraju se smatrati pelaškim, tj. slovenskim, a ne grčkim. Preci Grka, poznati kao Danajci-Ahajci, dolaze na prostor Mikenske kulture sa prostora Egipta tek oko 1300. godine p.n.e. i nakon pola milenijuma mešanjem zih egipatskih pridošlica sa starosedeocima Pelastima-Slovenima, dolazi do formiranja Helena. To dokazuje i delo grčkog lingviste Konstantina Ekonomosa, čiji grčko-slovenski rečnik na preko 2000 strana svedoči o nastanku grčkog jezika pre svega od slovenskog (Эkonomos, 1828). Ako je pritom poznato da je kultura Sesklo-Dimini bila nastavak Starčevačke kulture onda je i sa arheološke strane stvar mnogo jasnija. Dakle Grci mogu biti samo delimični potomci neolitskih zemljoradnika kultura Sesklo-Dimini, Minojske i Mikenske i ne sme se iz tih kultura izostaviti slovenska baza, koja ih je formirala.
Takođe po pitanju porekla Albanaca, stvar je slična. Alinei smatra da su oni ilirskog porekla, s tom razlikom što misli da je u prošlosti prostor koji naseljavaju Iliri proširivan na mnogo veće područje nego što je on zaista u realnosti bio. On im daje približno isti prostor koji zauzima današnja Albanija. Međutim da Albanci ne mogu biti potomci Ilira, svedoči činjenica da nemaju svoju terminologiju za more i stvari vezane za pomorstvo, što je potpuno nelogično, jer su Iliri bili vrsni pomorci i gusari. To je primetio i prevodilac dela Ivan Dimitrijević i u fusnoti naveo da Alinei nije bio upoznat sa radom bugarske istoričarke Teodore Toleve o formiranju albanske nacije od više različitih etničkih grupa, a sve za račun Austro-Ugarske krajem 19. i početkom 20. veka. (Toleva, 2016)
Međutim da Albanci ne mogu biti potomci Ilira, svedoči činjenica da nemaju svoju terminologiju za more i stvari vezane za pomorstvo, što je potpuno nelogično, jer su Iliri bili vrsni pomorci i gusari. To je primetio i prevodilac dela Ivan Dimitrijević i u fusnoti naveo da Alinei nije bio upoznat sa radom bugarske istoričarke Teodore Toleve o formiranju albanske nacije od više različitih etničkih grupa, a sve za račun Austro-Ugarske krajem 19. i početkom 20. veka.
Alinei neke slovenske populacije ubraja u Italike, poput recimo Dalmata, Liburna, Histra, Veneta. Njegovo mišljenje je da su oni u biti Italici, koji su živeli u određenom istorijskom periodu pod dominacijom Slovena i poprimili neke slovenske karakteristike. Međutim, očigledno da je stvar bila obrnuta i da su u jezicima gorepomenutih plemena italski-romanski uticaji mnogo kasnijeg datuma i ne pripadaju paleolitu, već istorijskoj eposi iz perioda Rimskog carstva, kad je proces romanizacije započet, a dovršen u slučaju Veneta u periodu Mletačke republike i delimično uticao na današnje dijalekte Istrijana i Dalmatinaca. Slično primećuje i Dimitrijević, koji logično zaključuje da je Italija još u stara vremena bila naseljena Slovenima, jer kako inače objasniti današnji italijanski pozdrav ĆAO, koji dolazi od naziva za Slovena (sklavo – skjavo – šćavo – šćao – ćao). Da Sloveni nisu naseljavali Italiju sve do duboko u srednji vek, Italijani bi i danas koristili staru latinsku reč za pozdrav AVE (Dimitrijević, 2021: 947).
Slično primećuje i Dimitrijević, koji logično zaključuje da je Italija još u stara vremena bila naseljena Slovenima, jer kako inače objasniti današnji italijanski pozdrav ĆAO, koji dolazi od naziva za Slovena (sklavo – skjavo – šćavo – šćao – ćao). Da Sloveni nisu naseljavali Italiju sve do duboko u srednji vek, Italijani bi i danas koristili staru latinsku reč za pozdrav AVE
Moramo se osvrnuti i na pitanje Altajaca i možda prevelik prostor koji im daje Alinei. Naime on smatra da se oni još od paleolita graniče sa Slovenima na Dnjepru. Od Dnjepra pa sve do Mandžurije Alinei smatra da je bio prostor Altajaca (turkijskih i mongolskih plemena), što može da ima smisla samo za najraniji period, jer kako smo videli i kod samog Alineia, Sloveni iz Tripolja već sredinom 4. milenijuma p.n.e. se šire od Dnjepra do Dona, formirajući kulturu Dnjepar-Donjeck, koja je slovenska. Širenje Slovena na račun Altajaca i dalje na istok bilo bi logično, jer je altajski prostor bio ređe naseljen, pa samim tim podložan kolonizovanju brojnijeg i kulturno naprednijeg stanovništva, u ovom slučaju Slovena. Tome idu u prilog i činjenica da su Sloveni pod imenom Arijevaca prodrli na prostor Indije i Persije upravo sa stepskog prostora Centralne Azije. Ako su ti prostori bili Altajski, jedini prodor Slovena (Arijevaca) u Indiju bio bi preko Persije, što otpada, jer se tamo pojavljuju kasnije, bar po dosadašnjim istraživanjima.
Alinei daje zanimljivo mišljenje o rasi Altajaca. Naime on smatra da su oni od Dnjepra do Jeniseja bili bele rase, a od Jeniseja do Mandžurije žute rase, dok im je jezik bio isti. To se i danas može potvrditi kod raznih altajskih naroda gde su neki žute, a neki bele rase. Međutim, to dovodi i do velikog problema. Naime ako je do Jeniseja još od najranijih vremena bila bela rasa, a od Jeniseja ka istoku žuta, može da bude i to da su istočni susedi žute rase, izvorni Altajci, u kasnijim vremenima dominacije nad belim stanovništvom Centralne Azije i stepa južne Rusije, nametnuli jezik svojim zapadnim susedima. Time bi se izbegle brojne nelogičnosti vezane za ovu problematiku: 1) prisustva dva rasna tipa, a govor iz iste jezičke porodice; 2) kasno pominjanje Altajskih naroda u pisanim izvorima, tek u I i II veku n.e. 3) nepostojanje mongolskih antropoloških karakteristika među Germanima i Keltima, ako prihvatimo Perdihov scenario o nastanku germanskih i keltskih naroda iz spoja starosedelaca Slovena i došljaka Altajaca. Međutim, moguć je i Alineiov scenario i prisustvo Altajaca još od najranijeg vremena do Dnjepra, uz izvesne korekcije: 1) retko naseljen prostor i rano prodiranje Slovena na prostore do Jeniseja; 2) logično širenje Slovena na istok u srodno područje, koje je zbog prirodnih uslova i u dodiru sa Altajcima, samo stvorilo sličnu kulturu kao i izvorni Altajci žute rase; 3) vraćanje Altajaca na svoje zapadne prostore u istorijskoj eri, počev od I i II veka n.e. kada ih i pominju pisani izvori. Po meni ovo je možda najteže pitanje Alineieve Teorije paleolitskog kontinuiteta, na čije rešavanje bi u budućnosti trebalo obratiti posebnu pažnju.
Ovde se postavlja i pitanje Skita, odnosno njihovog porekla. Alinei prihvata iransku teoriju o poreklu Skita, kao i većina današnjih istraživača, uz ogradu da se radi samo o Irancima koji su se nametnuli kao gospodari nad pokorenim Slovenima i Altajcima. To bi moglo da se uzme kao nešto što je prihvatljivo. Sa druge strane Momir Nikić je u svojoj knjizi Poreklo Srba, Slovena i Skita, dosta ubedljivo dokazao da Skiti ne mogu biti Iranci. Za razliku od većeg dela naučnika koji prihvataju tezu o iranskom poreklu Skita, koja je uglavnom plod nauke 19. i 20. veka, Nikić je upozorio na nekoliko nedostataka takve teze: 1) pisani izvori izričito navode da Skiti nisu Iranci, već su neprijatelji Iranaca; 2) Skitske izoglose nisu iranskog, već slovenskog porekla; 3) Izgled Skita kao visokih krupnih, plavokosih i plavookih ljudi ne odgovara Irancima, već Slovenima današnje Ukrajine i južne Rusije; 4) Poreklo skitskih srodnika Sarmata kao Slovena-Srba i njihovo kasnije pominjanje u pisanim izvorima kao Srba-Slovena (Nikić, 2006).
Bez obzira na ove male zamerke u Alineievim stavovima, smatramo da većina njegove Teorije paleolitskog kontinuiteta i dalje stoji čvrsto na svojim temeljima. S obzirom da je ona prva sveobuhvatna studija koja razrađuje Teoriju paleolitskog kontinuiteta, neke njene korekcije i ispravke u budućnosti postaće neminovne, naravno ne narušavajući njenu suštinu, koja je po nama dobro postavljena.
Zaključak
Kao što smo mogli da vidimo Alinei smatra da su Sloveni prisutni u Evropi još od paleolita. Njihove kulture koje su nastale na Balkanu i Podunavlju bile su najnaprednije kulture koje su Evropi donele razvoj poljoprivrede, zanatstva, metalurgije. Po Alineiu slovenski jezici sa juga su najstariji i njihovim širenjem u neolitu na severoistok i severozapad udareni su temelji za nastanak današnjih jezika istočnih i zapadnih Slovena. Takođe po Alineiu Sloveni su zaslužni za širenje poljoprivrede u kasnije germanske i keltske predele, kao i za širenje metalurgije među stepskim populacijama koje on smatra Altajcima.
Ovakva postavka je itekako logična i u skladu kako sa lingvističkim, tako i sa arheološkim i genetskim podacima u razvoju naroda Evrope. Time se rešavaju brojne nedoumice nastale zbog politički nametnute teorije o kasnoj pojavi Slovena, tek u istorijskoj eposi, oko 1. i 2. veka n.e. kao i njihovom naseljavanju na Balkan u 6. i 7. veku n.e., što se kosi najpre sa zdravim razumom, a potom i sa činjenicom da za to nemamo potvrdu u pisanim izvorima, ako isključimo jedan jedini spis pripisan romejskom caru Konstantinu VII Porfirogenitu, koji je razobličen kao falsifikat iz 17. veka (Šargić/Mitić, 2020). Veliki broj starovekovnih i srednjevekovnih pisaca koji su svoja dela pisali na latinskom, grčkom, arapskom, jermenskom, gruzijskom jeziku Srbe-Slovene vide kao starosedeoce na svim prostorima koje i danas naseljavaju, a i na nekim, gde su danas asimilovani u druge narode. Takođe Teorija paleolitskog kontinuiteta je u saglasju sa razvojem naših starih kultova, običaja, mitologije, kalendarskog znanja, predanja, kao i narodne nošnje i simbolike, što su sve stvari koje su se kod naših predaka razvijali od paleolita, preko mezolita, neolita i metalnog doba.
Najava knjige na sajtu Prometeja
Kako smo videli Alineievi stavovi po pitanju porekla Srba i ostalih Slovena, slažu se sa stavom ruskih lingvista Olega Trubačova i Igora Djakonova, stavom nemačkog slaviste Hajnriha Kuncmana, delimično i sa slovenačkim lingvistom Antonom Perdihom, ali i sa autorima 19. veka kakvi su bili češki slavista Pavle Šafarik, francuski slavista Siprijan Rober i grčki lingvista Konstantin Ekonomos. Namerno sam pomenuo samo neke, kako me nabrajanje autora i njihovih dela koja nisu prevedena na savrmeni srpski jezik ne bi odvuklo u preopširnost. Naša nauka ima nasušnu potrebu za prevodom velikih dela 19. i 20. veka koja nisu prevedena na savremeni srpski jezik, a čiji su stavovi kako smo videli i tekako validni i danas. Za kraj, a u kontekstu toga, navešću jedan citat prevodioca Alineiove studije Ivana Dimitrijevića, koji je u svom sjajnom pogovoru napisao upravo ono sa čim ću ja da završim.
„Alineijev spisak literature od preko 1200 naslova, od kojih je tek koji promil preveden na srpski, po sebi kazuje da moramo nešto preduzeti ako želimo da izvučemo srpsku humanističku nauku iz nezavidnog položaja u koji je zapala. Mi smo u tom smislu izgubili značajan korak sa svetom krajem prošlog veka: dok su arheologija, antropologija ili paleolingvistika doživljavale procvat uz knjige poput Archaeology and Language Kolina Renfrua, The Origins Reconsidered Ričarda Likija i Rodžera Levina, Genes, Peoples and Languages Luiđija Luke Kavali-Sforce ili ove Marija Alineija, mi smo imali važnija posla, ratovali. Sada kod nas pak preovlađuje mišljenje da je taj propust zaceljen jer su došla neka nova saznanja – prevashodno na polju genetike – ali u nauci nema „preskakanja stepenika“, inače se gube mnoge pojedinosti iz nazovi prevaziđenih starih shvatanja, a koje čine osnovu aktuelnih. Takođe danas zbog interneta imamo mnogo bolji pristup podacima nego ranije, pa se naukom lakše no ikada mogu baviti i oni koji nisu po obrazovanju naučnici. To je u načelu dobro, ali u toj hiperprodukciji podataka i naučnika podleže se brzini, pa se gube neke osnove naučnog rada, poput faze akumulacije iščitane građe, kojom se dobija na dubini, analitičnosti i objektivnosti. Stoga je Alineijevo delo, pripremano i pisano decenijama, odličan putokaz za povratak nauci u Srbiji“ (Dimitrijević, 2021: 938)
Ovaj tekst je samostalno mišljenje Aleksandra Mitića i nije sponzorisan. Mi knjige preporučujemo, a mogu se nabaviti kod izdavača:
Knjige Nastanak evropskih jezika 1-2 na sajtu Prometeja
Izvori i literatura
Alinei I-II, 2021: Mario Alineji – Nastanak Evropskih jezika I-II; Prometej, Novi Sad / Biblioteka grada Beograda, Beograd, 2021.
Diakonov, 1984: I. M. Diakonov – On the Original Home of the Speakers of Indo-European; Soviet Anthropology and Archeology, vol 23 No 2, 1984.
Dimitrijević, 2021: Ivan Dimitrijević – Teorija kontinuiteta Marija Alineija; Nastanak evropskih jezika II, str. 935-949
Эkonomos, 1828: Konstantin Эkonomos – O bližaйšem srodstve slavяnorossiйskogo яzыka s эllinskim, Tom I-II; Sankt Peterburg, 1828.
Mitić, 2021: Aleksandar Mitić – Srbi-Goti-Sloveni i njihova prapostojbina; Samostalno izdanje, 2021.
Nikić, 2006: Momir Nikić – Poreklo Srba, Slovena i Skita; Plejada, Beograd, 2006.
Nikić, 2021: Momir Nikić – Poreklo evropskih naroda i jezika (osvrt na teoriju kontinuiteta Marija Alineija); Nastanak evropskih jezika II, str. 951-981
Perdih, 2018: Anton Perdih – Continuity of European Languages from the Point of View of DNA Genealogy; International Journal of Social Science Studies, Vol 6, No 1, 2018
Robert, 1852: Cyprien Robert – Le monde slave; son passé, son état présent et son avenir I-II; Paris, 1852.
Toleva, 2016: Teodora Toleva – Uticaj Austrougarske imperije na stvaranje albanske nacije 1896-1908; Filip Višnjić/Institut za evropske studije, Beograd, 2016.
Trubačov, 2005: Oleg Trubačov – Etnogeneza i kultura starih Slovena; Pešić i sinovi, Beograd, 2005.
Šargić/Mitić, 2020: Aleksandar Šargić/Aleksandar Mitić – Nije bilo seobe Srba na Balkan; Samostalno izdanje, 2020.
Šafarik, 1847: Pavel Йozef Šafarik – Slavяnskie drevnosti, Tom I-II, Moskva, 1847.
Šafarik, 1998: Pavle Šafarik – Poreklo Slovena po Lorencu Surovjackom; Arhiv Vojvodine/Slovenski institut, Novi Sad, 1998.
