Ovaj tekst objavljujemo iz dva razloga. Prvo, pažnju nam je privukao autor, Ratko Suđecki, Slovak koji pokazuje izuzetno interesovanje za srpsku istoriju. Drugo, verujemo da je sam tekst vredan da se raširi i podeli sa širom publikom.
Ratko Suđecki, pored svoje ljubavi prema srpskoj istoriji, aktivno se bavi i vođenjem turista na Meteore. On priča ovu fascinantnu priču turistima koji dolaze da posete ove veličanstvene manastire. Njegova strast i poznavanje teme čine njegove ture posebnim doživljajem za sve posetioce.
Piše: Ratko Suđecki
spisatelj, publicista, turistički vodič, ljubitelj istorije
Meteori su upisani na spisak svetske kulturne baštine UNESKO-a. Nazivaju ih osmim svetskim čudom. Radi se o stenama od prirodnog betona na kojima su sagrađeni pravoslavni manastiri. U prevodu, Meteori znače „lebdeće stene“ ili „stene koje vise u vazduhu“.
U 14. veku na ovim prostorima nije bilo Grčke. Grčka je bila Atina, ostrva i deo Male Azije, dok je kontinentalni deo pripadao srpskom caru Dušanu, zajedno sa Makedonijom, Tesalijom i Epirom. Tada još kralj, Dušan je 1334. napao Romejsko carstvo. Srpski monasi sa Svete Gore Atos, predvođeni Atanasijem Kidovićem, došli su u Tesaliju i predložili Dušanu da se na Meteorima izgrade manastiri u stilu onih sa Svete Gore. Dušan je prihvatio ovu ideju i izabrali su najvišu stenu visoku preko 600 metara, gde su izgradili crkvu Preobraženja, a kasnije i manastir Veliki Meteor.
Dušan je do 1345. osvojio skoro ceo balkanski deo Romejskog carstva (izuzev Peloponeza i Soluna), i proglasio se carem u Seru. Nakon Dušanove smrti, ovim područjem vladao je njegov sin Uroš Nejaki, a potom polubrat Simeon Uroš, koji se proglasio carem Srba i Grka sa glavnim gradom Trikalom, i njegov sin Jovan Uroš. Jovan je upoznao monaha Atanasija Kidovića, odrekao se krune, zamonašio se pod imenom Joasaf i živeo u manastiru. Joasaf je bio poglavar Meteora i vođa izgradnje ostalih manastira sve do svoje smrti 1422. godine.
Manastir Veliki Meteor je dovršen 1388. godine, godinu dana pre Kosovskog boja i dolaska Turaka. Turci su ustvari došli na Balkan kao saveznici Romejskog carstva u borbi protiv cara Dušana. Turski sultan Murat je po majci bio Grk. Napad Osmanske imperije na Srbiju izdejstvovala je romejska vlastela preko grčke princeze udate za Orhana, Muratovog oca, što je na kraju dovelo do ropstva Balkana pod Turcima.
Veliki Meteor je izgoreo u požaru, pa je u 16. veku izgrađen novi manastir. U njemu se čuvaju mošti sv. Atanasija i Joasafa. U manastirskom muzeju nalazi se i hrisovulja kojom Simeon Uroš odobrava gradnju dva manastira – Sv. Nikole i Sv. Đorđa. Najstariji manastiri su Veliki Meteor, Sv. Stefan i Sv. Nikola. Preostali manastiri su Varlam, Sveta Trojica i Rusana. Sv. Stefan i Rusana su ženski manastiri. Ostali manastiri su sagrađeni kasnije. Nekada je postojalo 24 manastira, a prema nekim izvorima čak i do 40. Do danas je ostalo šest aktivnih manastira, a sedmi se rekonstruiše.
Manastir Sveti Stefan
Ženski manastir Svetog Stefana nalazi se na visini od 528 metara i najpristupačniji je od svih manastira, jer se ne nalazi na steni, nego na visoravni. Poznat je po moštima Svetog Haralampija. Istorija manastira počinje u 12. veku. Prema natpisu iz 1192. godine, na ovoj steni je monahovao Jeremija, koji je podigao nekoliko kelija, cisternu za vodu i malu kapelu Svetog Stefana. Osnivanje manastira datira iz 1350. godine. Izgradio ga je Antonije Kantakuzin, sin srpskog vladara Nikifora i nećak Simeona Uroša Nemanjića. U jednom liturgijskom rukopisu iz 1404. godine zapisano je: „Antonije Kantakuzin, osnivač Svetog Stefana“. Ovaj rukopis danas je deo manastirskog blaga.
Tokom 15. veka, vlaški vladar – vojvoda Dragomir darovao je manastiru lobanju Svetog Haralampija. U 16. veku (1545), manastir je dograđivao Filot iz sela Sjatena/Slatina, današnjeg Rizoma u okolini Trikale. 1798. godine izgrađena je crkva posvećena sv. Haralampiju. Tokom 19. veka, manastir je imao oko 30 monaha. Manastir je korišćen kao sklonište makedonskih boraca, a tokom nemačke okupacije je bombardovan (1943), pri čemu je uništena crkva Svetog Haralampija. Iguman manastira je uhapšen i zatvoren. Do 1960. godine, manastir je opusteo i u njemu je ostao samo jedan monah. Sledeće godine manastir je pretvoren u ženski manastir.
Nemanjićki carevi, graditelji Meteora
Srpski kralj Stefan Dečanski imao je dve supruge, koje su igrale važne uloge u istoriji Srbije i šire. Njegova prva supruga bila je bugarska princeza Teodora, sa kojom je dobio sina Stefana Dušana. Dušan je kasnije postao poznat kao Dušan Silni, jedan od najznačajnijih vladara u srpskoj istoriji.
Posle smrti princeze Teodore, Stefan Dečanski se oženio romejskom princezom Marijom Paleolog, unukom cara Mihajla VIII Paleologa. Iz ovog braka rodio se njihov sin Siniša, poznat i kao Simeon Uroš. Ova dinastička veza dodatno je ojačala odnose između srpske i romejske carske porodice, utičući na političke i kulturne tokove tog doba.
Car Dušan Silni
Nakon što je Stefan Dečanski, pod uticajem svoje mlade žene Marije Paleolog (koja je imala 12 godina kada su se venčali, dok je Stefan imao 48), odlučio da srpski kraljevski presto ostavi mlađem sinu Siniši, stariji sin Dušan je uz pomoć vlastele izvršio prevrat, zbacivši oca sa vlasti. Nakon bitke na Porodimlji, poraženi kralj Stefan Dečanski je zatočen u Zvečanu gde je kasnije preminuo. Prema narodnom predanju, Stefan Dečanski je „od sina udavljen“. Sinišina majka se zamonašila nakon muževljeve smrti, a umrla je u Skoplju 8 meseci pre smrti cara Dušana.
Dušan je preuzeo vlast i 1331. godine je krunisan za kralja u Svrčinu, a 1334. napada Romeju. U toku 11 godina zauzeo je balkanske delove Vizantije i 1346. godine u Skoplju krunisan je za cara. Od 1348. godine, njegov mlađi polubrat Simeon Siniša upravljao je Epirom kao Dušanov namesnik i despot.
Freska cara Dušana iz Lesnova i grb Nemanjića iz Grbovnika Korenića Neorića (1595.)
Car Siniša Uroš Nemanjić
Nakon smrti Stefana Dušana 1355. godine, dolazi do rata za nasleđe. Simeon Siniša Nemanjić, kao izabrani naslednik Stefana Dečanskog, kome je Dušan nasilno oteo presto, traži vlast nad svim srpskim zemljama, smatrajući da su njegova prava pretežnija od prava Dušanovog sina Uroša Nejakog. Osvojio je grad Kostur (Kastorija) na tromeđi današnje Grčke, Makedonije i Albanije i proglasio se naslednikom 1356. godine kao „Simeon, u Hristu Bogu verni car i samodržac Romeja i Srba i cele Albanije, Uroš Paleolog“ – mada je realno držao samo Kostur.
Hrisovulja kojom Siniša (Simeon) Uroš Nemanjić (namerno iskrivljeno od strane Grka prozvan Paleolog) osniva manastire sv. Nikole i sv. Đorđa (foto R. Suđecki)
Godine 1359. Tesalija i Epir ostali su bez gospodara nakon pogibije despota Nićifora Orsinija. Romejska i srpska centralna vlast nisu reagovale, što je Simeon iskoristio da oženi Nićiforovu sestru Tomaisu (koja je ujedno bila i njegova rođaka iz roda Paleologa) i uspostavi svoju novu državu. Vladao je južnim oblastima nekadašnjeg Dušanovog carstva – Tesalijom, Epirom i Albanijom. Nemoćni romejski car Jovan V bio je samo nemi svedok ovih događaja. Crkva i vlastela, naviknuti na česte promene, prihvatili su Simeonovu vlast.
Simeon je napustio Kostur i za prestonicu izabrao Trikalu u Tesaliji. Njegova vladavina ostavila je traga u Kosturu. Kosturska crkva Svetih Arhanđela obnovljena je 1359—1360. godine. Poštovanje Simeonu iskazano je na sačuvanim natpisima na crkvenim spomenicima u Tesaliji. Meteorski manastir Sretenja podignut je za vreme „carevanja blagočastivog našeg cara gospodina Simeona Paleologa i samodršca Romeja, Srbije i Romanije Uroša“ 1366—1367. godine.
Simeon je svoje pretenzije na vlast zasnivao na dvostrukoj osnovi, kao potomak dveju dinastija, srpske i romejske. Verujući da mu krajevi kojima je vladao pripadaju po naslednom pravu, u povelji iz 1359. godine nazvao je Trikalu svojom prirodnom baštinom. Pisac Janjinske hronike veoma mu je naklonjen i žali što je Simeon prepustio deo Epira arbanaškoj vlasteli. Crkvena organizacija ostala je ista, samo se mitropolit iz Larise preselio u novo političko sedište, Trikalu. Romejski autori ističu da se Simeon osećao kao Grk. Potpisivao se kao Paleolog, izdavao povelje na grčkom jeziku i maja 1366. godine potpisao se kao „samodržac Romeja i Srba i cele Albanije, Uroš Paleolog“.
Simeon je imao troje dece sa Tomaisom Orsini, ćerkom Epirskog despota Jovana II Orsinija. Mlađi sin Stefan Uroš bio je grof grada Farsala. Ćerka Marija Angelina udala se za Tomu Preljubovića, koji je vladao u gradu Janjini. Simeon je umro između 1369. i 1371. godine. Nasledio ga je stariji sin Jovan Uroš (oko 1370–1373).
Prepodobni Joasaf – car Jovan Uroš Nemanjić
Jovan Uroš (poznat i kao Duka Paleolog), poslednji izdanak loze Nemanjića, rodio se oko 1349-50. godine. Proglašen je za cara sa deset godina, ali je njegov otac nastavio da vlada do svoje smrti. Jovan je vladao samostalno vrlo kratko do 1373. godine. Kada je dobio vest da je postao car, bio je na Svetoj Gori. Došao je u Trikalu, prestonicu svoga carstva, ali ga više zanimalo kako da se oslobodi carske porfire i briga ovoga sveta, nego sama carska vlast i slava.
U to vreme već se bio upoznao sa prepodobnim Atanasijem Meteorskim, koga je izabrao za svog duhovnog oca i vođu na putu spasenja. Jovan je predao vladavinu nad svojom zemljom svome srodniku Aleksiju Anđelu Filantropinu, a sam se povukao u manastir na Velikom Meteoru kod prepodobnog Atanasija i primio monašku rizu, dobivši ime Joasaf. Iako je još uvek bio car, u svemu se smireno i krotko potčinjavao prepodobnom Atanasiju i manastirskoj bratiji, provodeći strogi kinovijski život kakav je ustanovio iguman Atanasije.
Sarkofag sa moštima sv. Atanasija i sv. Joasafa – Jovana Uroša Nemanjića, poslednjeg srpskog cara i upravnika manastira na Meteorima do 1422. godine (foto R. Suđecki)
Prepodobni Joasaf se u monaškom životu i bogougodnim podvizima toliko usavršio da ga je prepodobni Atanasije, umirući, ostavio za svog naslednika i igumana u manastiru. Joasaf i Atanasije podigli su i ukrasili hramove Hrista Spasa i Presvete Bogorodice na Meteorima, koji se nalaze na strmim stenama. Prepodobni Joasaf je toliko doprinosio manastiru svojim darovima i služenjima da je zajedno sa Atanasijem ubrojan u ktitore toga svetog manastira, što je zabeleženo u manastirskim poveljama i na svetim ikonama i freskama.
Osim svoga manastira, Joasaf je pomagao i sve druge Meteorske manastire, štiteći njihova prava svojim carskim poveljama i pomažući darovima. U vreme svetog Joasafa, Meteorski manastiri su procvetali više nego ikada ranije, jer je posle smrti prepodobnog Atanasija (1382. godine) on postao mudri iguman i veliki dobrotvor. U darivanju i snabdevanju manastira pomagala mu je njegova sestra Marija Angelina, despotica epirska, koja je dobar deo svog imanja stavila na raspolaganje svome bratu.
Osnivači manastira, Atanasije i Joasaf, sa manastirom između njih
Prepodobni Joasaf je podigao mnoge kelije u manastiru, kao i manastirsku bolnicu, cisterne za vodu i ostale potrebne građevine. Kada su Turci zauzeli Tesaliju, prepodobni je bio prinuđen da beži za neko vreme u Svetu Goru (1394. godine), gde je proveo nekoliko godina u manastiru Vatoped. Oko 1401. godine se vratio na Meteore i živeo u molitvama i podvizima u jednoj maloj keliji do svoje smrti 1422-3. godine. Njegove svete mošti počivaju u manastiru Preobraženja (Veliki Meteor). U srpskoj i grčkoj pravoslavnoj crkvi proslavlja se kao svetitelj 20. aprila.
Kada vam Grci pričaju kako su nastali Meteori, obično prećutkuju postojanje srpske imperije na tim prostorima i pomeraju gradnju za sto godina kasnije. Često govore o monasima koji su ove manastire gradili bez alata, dodajući izmišljotine i omalovažavaju one koji govore istinu kao teoretičare zavere.
Kada vam Grci pričaju kako su nastali Meteori, obično prećutkuju postojanje srpske imperije na tim prostorima i pomeraju gradnju za sto godina kasnije. Često govore o monasima koji su ove manastire gradili bez alata, dodajući izmišljotine i omalovažavaju one koji govore istinu kao teoretičare zavere.
Slike sa obilazaka Meteora (foto R. Suđecki)
