Naš prilog iz knjižare AntikvarneKnjige.com o monumentalnom delu Illyrici Sacri izazvao je veliko interesovanje. Mnogi su nas pitali da li postoji Kfototipsko izdanje, raspitivali se za prevod, a bilo je i predloga da same knjige digitalizujemo i učinimo dostupnim. Snimak možete pogledati ovde u kraćoj verziji ili ovde u dužoj.
Ovde, međutim, treba imati u vidu o kakvom se delu zapravo radi. Pet tomova koji su bili u ponudi knjižare velikih su dimenzija — oko 26 × 40 centimetara — i svaki ima između 550 i 800 strana. Uz njih postoje još tri toma, koja nisu bila u ponudi. Dakle, reč je o osam obimnih knjiga, što čini i samo fizičko fototipsko umnožavanje, a naročito prevođenje celokupnog dela, ogromnim poduhvatom.
Ipak, dobra je vest da su svi tomovi Illyrici Sacri već odavno dostupni u digitalnom obliku. Zato smo ih sakupili na jednom mestu i sada ih objavljujemo kako bi bili dostupni svakome ko želi da ih pregleda, istražuje, čita ili pokuša da prevodi ovaj izuzetno obiman istorijski izvor.
Za priliku da vidimo i snimimo ove knjige posebno se zahvaljujemo knjižari AntikvarneKnjige.com, internet-knjižari koja se bavi starim i retkim knjigama, biblofilskim primercima i vrednim istorijskim izdanjima. Upravo u njihovoj ponudi našli su se i prvih pet tomova Illyrici Sacri, prvog izdanja objavljenog u Veneciji od 1751. do 1775. godine, što nam je omogućilo da ovo izuzetno delo predstavimo i kroz neposredan uvid u same originalne primerke. Knjižara svoju ponudu objavljuje na internetu i svakodnevno je dopunjuje novim starim, retkim i rasprodatim izdanjima.
Sa sajta knjižare preuzeli smo sadržaj pojedinačnih tomova.
Malo je istorijskih dela koja su u XVIII veku ostavila tako obimnu i dragocenu zbirku podataka o prošlosti istočnog Jadrana i Balkana kao što je Illyrici Sacri. Ovo monumentalno delo započeo je Filipo Ričeputi, koji je tokom više od dve decenije prikupljao ogromnu količinu arhivske i rukopisne građe, da bi njegov rad potom preuzeo i nastavio jezuita Daniele Farlati (1690–1773). Posle Farlatijeve smrti delo je nastavio Jakopo Koleti, koji je na osnovu prikupljene građe pripremio i objavio preostale tomove.
Prvi tom objavljen je u Veneciji 1751. godine, a celokupno delo je tokom XVIII veka objavljeno u osam tomova. Farlati i Koleti u njima obrađuju crkvenu i političku prošlost brojnih oblasti i episkopija Ilirika, uz obilje prepisa starih dokumenata, natpisa, karata, istorijskih beležaka i druge građe. Za istraživača je posebno dragoceno to što su u Illyrici Sacri objavljeni i prepisi pojedinih dokumenata koji su kasnije izgubljeni, pa nam je njihov sadržaj poznat upravo zahvaljujući ovom delu.
Bitno je reći da je Farlatijevo delo sigurno prošlo cenzuru i da predstavlja rimokatolički pogled na našu istoriju uz jasnu težnju ka širenju na naš prostor, i prilagođavanje činjenica takvom pogledu.
Ali nesumnjivo je da je u ovom pregledu ostalo more bitnih činjenica i detalja koji mogu pomoći pravom razrešavanju naše prošlosti naročito širenja Hrišćanstva od apostolskih vremena u našem narodu koga priređivači nazivaju Ilirima zato što znaju da je u pitanju isti narod kao i onaj koji se pominje u antička vremena.
Sam naziv Illyricum sacrum — „Sveti Ilirik“ — zaslužuje posebnu pažnju. On ne označava samo crkvenu istoriju određenog geografskog prostora. Farlati u prvom tomu posebno raspravlja o najranijem širenju hrišćanstva u Iliriku, o apostolima Petru i Pavlu i njihovim učenicima, kao i o predanjima koja njihovo delovanje i delovanje njihovih učenika povezuju sa Dalmacijom, Salonom i drugim ilirskim oblastima. U tom smislu, „Sveti Ilirik“ treba razumeti u širem značenju — kao Ilirik posmatran kroz svoju hrišćansku, apostolsku i mučeničku prošlost.
Sam naziv Illyricum sacrum — „Sveti Ilirik“ — zaslužuje posebnu pažnju. On ne označava samo crkvenu istoriju određenog geografskog prostora. Farlati u prvom tomu posebno raspravlja o najranijem širenju hrišćanstva u Iliriku, o apostolima Petru i Pavlu i njihovim učenicima, kao i o predanjima koja njihovo delovanje i delovanje njihovih učenika povezuju sa Dalmacijom, Salonom i drugim ilirskim oblastima. U tom smislu, „Sveti Ilirik“ treba razumeti u širem značenju — kao Ilirik posmatran kroz svoju hrišćansku, apostolsku i mučeničku prošlost.
Odličan tekst o ovim knjigama napisao je Krsto Krcun Dragović pod naslovom Farlati – NAROD DALMATA, pa preporučujemo da ga pogledate.
Za istoriju srpskih zemalja postoje nebrojeni podaci u svim tomovima, ali da za ovu priliku izdvojimo ta se kaže u prvom tomu. Na stranama 123–125 Farlati razlikuje Serblia maritima, odnosno „primorsku Srbiju“, od Serblia mediterranea, „unutrašnje Srbije“. Primorsku Srbiju smešta u prostor istočne ovostrane Dalmacije i navodi da njen početak treba tražiti otprilike kod Cetine. U nju ubraja Zahumlje, Travuniju i Konavle, Duklju i Paganiju, a svoj prikaz tih oblasti završava rečima: „Hi omnes Serbli erant“ — „Svi oni bili su Srbi.“ Na sledećoj strani Farlati prelazi na Serblia mediterranea i dalje opisuje njene oblasti, pri čemu izričito beleži: „Servia vulgo appellatur“ — „uobičajeno se naziva Srbija“.
U samom prvom tomu Illyricum sacrum Farlati zaista postavlja hrišćansku prošlost Ilirika u veoma širok okvir. Sam tom nije samo istorija Salone: njegov uvod (Prolegomena) obuhvata geografiju i istoriju Ilirika, a zatim prelazi na početke hrišćanstva i na pitanje prvih propovednika. Posebno je važno što Farlati u tom kontekstu koristi apostolsko predanje o širenju hrišćanstva u Iliriku. On se oslanja na stariju tradiciju koja je apostola Pavla povezivala sa Ilirikom, a preko njega sa Titom, dok se dalje u istoj tradiciji pojavljuje apostol Petar i njegov učenik Domije. To nije samo moderno tumačenje Farlatija: sama Historia Salonitana, koju Farlati koristi kao jedan od izvora, kaže da je Pavle „od Jerusalima do Ilirika ispunio [prostor] Hristovim jevanđeljem“, da je poslao Tita u Dalmaciju, a da je Petar potom poslao svog učenika Domija da nastavi delo započeto preko Tita.
Ovo je samo jedan od brojnih zanimljivih primera zbog kojih Illyrici Sacri zaslužuje da bude dostupan svakom istraživaču. Zato ovde donosimo digitalizovane verzije svih osam tomova, kako bi ovo obimno delo, koje je nastalo pre gotovo tri veka, ponovo bilo dostupno za neposredan uvid u originalni tekst.
Ukoliko pronađete zanimljive informacije u ovim delima probajte da napišete dobar tekst o tome i podelite ga.
Farlatijev Illyricum nije ograničen samo na Dalmaciju i jadransko primorje, već u poslednja dva toma obuhvata i Sirmijum, Skoplje, Ohrid, Serdiku, Trnovo, Srbiju i Pećku patrijaršiju.
To je veoma važan podatak za to šta se uopšte podrazumeva pod Ilirikom.
Digitalizovani tomovi Illyrici Sacri:
Opis sadržaja svih osam tomova
Tom I (1751)
Ecclesia Salonitana ab ejus exordio usque ad saeculum quartum
Prvi tom predstavlja uvod u celokupno delo Illyrici Sacri i posvećen je istoriji Salonitanske crkve od njenog nastanka do IV veka.
Obimni Prolegomena historica, geographica et chronologica obrađuju pojam i granice antičkog Ilirika, poreklo i etnogenezu Ilira, antičke ilirske narode — Liburne, Delmate, Japode, Kelte i druge — rimska osvajanja Ilirika, geografiju, administrativnu podelu i istoriju rimske Dalmacije, gradove, reke, ostrva i prirodne odlike Dalmacije, kao i nastanak i razvoj hrišćanstva u Iliriku.
Nakon uvodnog dela sledi istorija Salonitanske crkve, koja obuhvata apostolsku tradiciju i pitanja propovedanja hrišćanstva u Dalmaciji, Svetog Tita kao navodnog apostola Dalmacije, nastanak i razvoj Salone, organizaciju rane crkvene hijerarhije, najstarije kataloge salonitanskih episkopa, kao i opširnu studiju o Svetom Domniju (Domnius), njegovom životu, mučeništvu, kultu i prenosu moštiju. Obrađeni su i drugi rani salonitanski episkopi i mučenici.
Tom je bogato dokumentovan antičkim izvorima, citatima iz grčkih i latinskih autora, epigrafskim spomenicima, hronikama, kartama, bakrorezima i istorijskim raspravama koje predstavljaju osnovu za čitavo delo Illyrici Sacri.
Tom II (1753)
Ecclesia Salonitana a quarto saeculo usque ad excidium Salonae
Drugi tom nastavlja istoriju Salonitanske crkve od IV veka do njenog gašenja posle razaranja Salone početkom VII veka. Težište knjige čine detaljne istorijsko-kritičke studije o salonitanskim episkopima i razvoju crkvene organizacije u kasnoj antici.
Tom obuhvata sukcesiju salonitanskih episkopa, njihove biografije, hronologiju pontifikata, pisma, saborske odluke, hagiografske izvore, natpise i druge istorijske dokumente, uz kritičku analizu njihove autentičnosti. Istovremeno obrađuje političke i verske prilike u Dalmaciji, odnose sa Rimskom crkvom i carevima, arijanske sporove, gotske i druge prodore, propast Salone, kao i pitanja prenosa relikvija i kontinuiteta Salonitanske crkve u Splitu.
Tom III (1765)
Ecclesia Spalatensis olim Salonitana
Treći tom posvećen je istoriji Splitske crkve (Ecclesia Spalatensis), naslednice drevne Salonitanske mitropolije, od osnivanja Splitske nadbiskupije posle propasti Salone do XVII veka.
Posle uvodnih poglavlja o gradu Splitu, njegovoj crkvi, njenim pravima, jurisdikciji i odnosu prema nekadašnjoj Salonitanskoj mitropoliji, Farlati donosi iscrpnu istoriju splitskih nadbiskupa, od Jovana Ravenskog (Joannes Ravennas), prvog nadbiskupa Splita, pa sve do savremenih nadbiskupa XVII veka.
Pored biografija i sukcesije nadbiskupa, tom obrađuje pokrštavanje Hrvata i Srba, odnose Splitske crkve sa papama, Vizantijom, Ugarskom i hrvatskim vladarima, Splitske sabore i njihove odluke, sporove oko primata i mitropolitske jurisdikcije, osnivanje i ukidanje pojedinih episkopija, papske bule, kraljevske povelje i diplomatsku prepisku, odnose sa Dubrovnikom, Zadrom, Antivarom, Trogirom i drugim crkvenim središtima, kao i turske prodore, mletačku upravu i položaj Dalmacije u kasnom srednjem i ranom novom veku.
Tom IV (1769)
Ecclesiae Suffraganeae Metropolis Spalatensis
Četvrti tom posvećen je sufraganskim episkopijama Splitske mitropolije. Obrađuje istoriju episkopija Biograda (Belgradensis), Skradina (Scardonensis), Bosne (Bosnensis), Krbave (Corbaviensis), Modruša (Modrussensis), Senja (Seniensis), Otočca (Ottociensis), Duvna (Dumnensis), Makarske (Macarensis), Nina (Nonensis), Hvara (Phariensis), Knina (Tinniniensis), Trogira (Traguriensis) i Šibenika (Sibenicensis).
Tom V (1775)
Ecclesia Jadertina cum Suffraganeis et Ecclesia Zagabriensis
Peti tom posvećen je Zadarskoj nadbiskupiji i njenim sufraganskim episkopijama. Obrađuje istoriju Zadarske nadbiskupije, uz dodatak o Paškoj episkopiji, zatim Osorske (Absorensis), Rabske (Arbensis), Krčke (Vegliensis) i Zagrebačke episkopije (Siscianus, nunc Zagrabiensis).
Tom VI (1800)
Ecclesia Ragusina cum Suffraganeis, et Ecclesia Rhiziniensis et Catharensis
Šesti tom prelazi na istoriju Dubrovačke crkve i njenih sufraganskih episkopija. Naslov samog toma pokazuje da je njegovo središte Ecclesia Ragusina, Dubrovačka crkva, kojoj su pridružene istorije njenih sufraganskih episkopija, kao i posebno Ecclesia Rhiziniensis et Catharensis.
U sadržaju toma nalaze se najpre episkopi Epidaura i dubrovački arhiepiskopi, a zatim sufraganske episkopije Dubrovačke mitropolije. Sadržaj izričito izdvaja Tribunsku i Merkansku (Tribunienses & Mercanenses), Zahumsku odnosno Stonjsku (Zachlumieneses sive Stagnenses), Korčulansku (Corcyrenses), kao i istoriju Rizinske i Kotorske crkve (Rhiziniensis et Catharensis).
Tom tako obuhvata istoriju crkvenih središta istočne obale Jadrana, od antičkih episkopija i Epidaura do razvoja Dubrovačke nadbiskupije i njenih odnosa sa okolnim crkvenim središtima.
Tom VII (1817)
Ecclesia Diocletana, Antibarensis, Dyrrhachiensis, et Sirmiensis
Sedmi tom proširuje područje Illyrici Sacri daleko prema istoku i obuhvata četiri velika crkvena središta: Diokleju, Antivari, Drač i Sirmijum. Naslov toma ih izričito navodi kao Ecclesia Diocletana, Antibarensis, Dyrrhachiensis, et Sirmiensis.
U okviru Ecclesia Diocletana et Antibarensis obrađuju se Dioklejska i Antivarska crkva, sa njihovim episkopima i arhiepiskopima i sufraganskim episkopijama Antivarske mitropolije. Među njima se nalaze Arbanska ili Lješka (Arbanensis seu Albanensis), Ulcinjska (Olciniensis), Budvanska (Buduensis), Drivastska (Drivastensis), Pulska i druge episkopije.
Drugi veliki deo toma posvećen je Ecclesia Dyrrhachiensis, Dračkoj crkvi, sa njenim episkopima i arhiepiskopima i brojnim sufraganskim episkopijama.
Završni veliki deo odnosi se na Ecclesia Sirmiensis, Sirmijsku crkvu, sa njenim mitropolitima i episkopijama koje su joj bile potčinjene. U sadržaju se posebno navode Basijanska, Cibalska, Mursejska, Emonska, Margenska, Singidunska, Viminacijska, Akvinska, Iskenska i Ratiarijska crkva.
Tom VIII (1819)
Ecclesia Scopiensis, Sardicensis, Marcianopolitana, Achridensis et Ternobensis
Osmi i poslednji tom, koji je objavljen 1819. godine, obuhvata crkvena središta koja su se nalazila znatno istočnije od područja obrađenog u prethodnim tomovima. Na naslovnoj stranici navedene su Scopiensis, Sardicensis, Marcianopolitana, Achridensis et Ternobensis — Skopska, Serdička, Markijanopoljska, Ohridska i Trnovska crkva.
Sadržaj toma pokazuje koliko je široko postavljen ovaj završni deo dela. Pored Ecclesia Scopiensis, obrađene su njene sufraganske episkopije, a zatim slede Ecclesia Sardicensis et Sophiensis, sa Serdikom i Sofijom, Ecclesia Marcianopolitana, sa njenim sufraganskim episkopijama, kao i Ohridska i Trnovska crkva.
Posebno je značajan dodatak uz Skopsku crkvu. U njemu su izdvojeni De Patriarchatu Ipechiensi i Ecclesia Serbiensis, sa spiskom srpskih arhiepiskopa i patrijaraha. U sadržaju su, između ostalih, navedeni arhiepiskopi Sava i Predislav, a potom patrijarsi Danilo, Joanikije i Sava.
U nastavku toma nalazi se i poseban niz Patriarchae Ipechienses, odnosno pećkih patrijaraha, kao i vikarijski arhijereji Skopske crkve.
Još je zanimljivije što Farlati u samom predgovoru ovog poslednjeg toma govori o prostorima koje sada obrađuje kao o delu crkvene i istorijske celine Ilirika. On tu izričito pominje Srbiju i Bugarsku, a zatim razmatra oblast između Dunava, Hemusa i granica Srbije i Bugarske.
Konačno, posle istorija ovih mitropolija, VIII tom sadrži i dodatke i ispravke, kao i poseban Martyrologium Illyricum, čime se delo završava kao velika zbirka istorije crkvenih središta koja su u Farlatijevom istorijsko-geografskom okviru pripadala Iliriku.
Поделите са пријатељима:
