Arheogenetika je poslednjih decenija postala jedan od najmoćnijih alata za razumevanje ali još više za manipulaciju sa prošlosti. Iz starih kostiju i zuba, zahvaljujući novim tehnikama izdvajanja DNK, stižu podaci koji otvaraju mogućnost da rekonstruišemo nešto što se do sada nije moglo znati, ali je kao i u mnogim drugim naučnim oblastima i ovde predubeđenje važnije od istraživanja. Ovaj metod nosi ozbiljne opasnosti: statistički modeli lako se pretvaraju u istorijske „činjenice“, a hipoteze u gotove narative. Ono što je u osnovi samo proračun postaje konačni dokaz, i tu nastaje problem.
1. Samoispunjavajuće proročanstvo
Najnoviji primer ove metodološke zamke je rad objavljen u časopisu Nature 2025. godine, u kome se tvrdi da je između VI i VIII veka došlo do zamene više od osamdeset procenata lokalnog stanovništva u Istočnoj Evropi i na Balkanu slovenskim migrantima. Ključ njihove argumentacije nije u direktnom dokazu, već u modelu. Nekropole u Poljskoj i zapadnoj Ukrajini, na osnovu arheoloških oznaka, proglašene su za „slovenske“ i iz njihovih uzoraka izgrađen je referentni genetički profil. Kada se srednjovekovni uzorci iz Nemačke, Srbije ili Balkana bolje uklapaju u taj profil nego u malobrojne antičke lokalne genome, model zaključuje da su oni „došli sa istoka“. Pretpostavka o migraciji pretvara se u rezultat, a rezultat u dokaz pretpostavke. To je klasično samoispunjavajuće proročanstvo.
Nova studija nosi naziv Ancient DNA connects large-scale migration with the spread of Slavs (Drevna DNK povezuje velike migracije sa širenjem Slovena) i objavljena je u časopisu Nature.
Možete je pročitati ovde: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09437-6
2. Rad u Nature (2025): brojke bez osnove
Rad obuhvata 555 uzoraka, ali njihova raspodela je krajnje neravnomerna. Za antički period često postoji tek jedan ili dva genoma po regionu, dok iz srednjeg veka ima desetine. Na toj osnovi grade se modeli koji izračunavaju „zamenu“ od osamdeset procenata. Ali šta zapravo znači uporediti jedan antički uzorak sa trideset srednjovekovnih? To znači da jedan jedini kostur može postati merilo za celokupnu antičku populaciju, ma koliko on bio izolovan ili nereprezentativan. Time dobijamo brojke koje zvuče precizno, ali su u suštini varljive. Pored toga antički uzorci su iz grobnica „visokog staleža“ a to znači da vrlo lako mogu biti stranci. U studiji takođe nije vršeno poređenje antičkih uzoraka sa današnjom populacijom nego se tvrdnja o zameni 80% „genetike“ iznosi na osnovu poređenja sa pretpostavljenim „slovenskim genomom“.
Pored toga taj zaključak nije zasnovan na prostom brojanju uzoraka, već na statističkom modelovanju (metod qpAdm). Metod qpAdm (u okviru softverskog paketa AdmixTools) koristi se za procenu u kojoj meri jedna „test populacija“ može da se opiše kao kombinacija više „izvornih populacija“. On radi na osnovu f-statistika (f4), koje mere genetičku srodnost i razlike između grupa. U praksi: uzme se jedna populacija (recimo, srednjovekovni uzorci iz današnje Hrvatske) i postavi se pitanje koliko procenata njenog genetičkog profila potiče od „lokalnih antičkih“ uzoraka, a koliko od „slovenskog proxy-ja“. Algoritam traži najbolje prilagođen model i vraća procenat sa statističkom greškom. qpAdm je koristan jer omogućava da se testiraju različiti scenariji mešavine. On nije ograničen samo na dva izvora, već može da radi sa više njih.
Međutim, upravo zbog svoje fleksibilnosti, qpAdm može postati osetljiv na manipulaciju ili nesvesnu pristrasnost:
-
Izbor izvornih populacija – istraživač odlučuje koje će grupe tretirati kao „izvor“. Ako neka grupa bude označena kao „slovenska matrica“, svi kasniji rezultati će je favorizovati. To je subjektivna odluka.
-
Mali broj uzoraka – ako izvorna ili test populacija imaju samo nekoliko individua, slučajne varijacije mogu izgledati kao „jak signal“. Jedan nereprezentativan uzorak može prevesti celu analizu u pogrešnom smeru.
-
Kombinatorika – pošto se može uključiti više izvora, istraživač može testirati veliki broj kombinacija i odabrati onu koja najbolje odgovara unapred formiranoj hipotezi.
-
Interpretacija procenata – dobijeni procenat (na primer, 82%) deluje kao apsolutna činjenica, ali u stvarnosti je to samo rezultat modela koji zavisi od polaznih pretpostavki.
Najvažnije: autori nigde nisu pokazali nezavisnim dokazom da „novi“ uzorci zaista dolaze sa istoka. Jedini argument je što se bolje uklapaju u već definisanu „slovensku matricu“. Istorijski i arheološki izvori ne potvrđuju masovnu zamenu stanovništva. Stoga je vrednost rada ograničena na tehničku obradu DNK i širenje baze podataka, dok je interpretacija o demografskoj zameni bez pouzdane osnove.
Ta ista genetika može da bude prisutna milenijumima pre VII veka, samo nije registrovana u malom broju očuvanih skeleta tog vremena ili nije uzorkovana. Autori nisu pokazali da je njihovo gledište ispravno ni jedino moguće, nego su ga prihvatili, jer ne mogu da odvoje narativ kojim su naučeni od samog istraživanja a to znači da verovatno nikad ne mogu napraviti nepristrasno tumačenje rezultata.
3. Rad objavljen 2023: više opreza, manje dogme
Kada ovaj pristup uporedimo sa radom objavljenim u Cell-u 2023. godine (A genetic history of the Balkans from Roman frontier to Slavic migrations), vidi se drugačija težina. Ova studija obuhvata 136 uzoraka iz Srbije i Hrvatske, pažljivo raspoređenih po lokalitetima. Autori pokazuju da je u vreme Rimskog carstva značajan priliv ljudi dolazio iz Anadolije i istočnog Mediterana, dok je uticaj Italika bio minimalan. U postrimskom periodu pojavljuju se uzorci bliski istočnim Slovenima, ali uvek u kombinaciji sa starosedelačkim nasleđem. Ovde se jasno ističe da nije bilo potpunog prekida, već mešavine.
Važna razlika je u tonu: u Cell-u se priznaje da je broj uzoraka ograničen zbog kremacija, da je VI vek slabo pokriven, i da urbani centri daju disproporcionalnu sliku u odnosu na sela. Zaključci su formulisani kao rekonstrukcija, a ne kao konačna istina. Iako i ovaj rad polazi od unapred postavljene paradigme o „seobama Slovena“, on ipak nudi više naučne skrupuloznosti i ostavlja prostor za alternativna tumačenja. I najvažnije zaključak rada je (i pored predrasuda) da smo barem 50% starosedeoci. Mogli bismo nastaviti o problematičnom izboru naselja za uzimanje uzoraka (Viminacijum je po desfiniciji vojni logor – mesto gde se regrutuje vojska sa svih strana carstva) itd ali je opšti utisak da su naučnici uključeni u ovaj rad imali objektivniji pristup.
Studija iz 2023. nosi naziv A genetic history of the Balkans from Roman frontier to Slavic migrations (Genetička istorija Balkana od Rimske granice do Slovenskih migracija) i objavljena je u časopisu Cell i mnogim drugim.
Možete je pročitati ovde: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423011352
3. Šta ostaje kao čvrsta činjenica
Kada se ovi radovi čitaju nepristrasno, jedini siguran zaključak jeste da na Balkan tokom prvog milenijuma nije došlo zamene stanovništva, migracija je verovatno bilo ali se na osnovu genetskih istraživanja ovakovg obima nikako ne može dokazati migracija.
Ali za to nam nije bila potrebna genetika, to znamo iz istorijskih izvora, iz ostataka tradicije koja ovde baštini praistorijsko nasleđe u mnogim aspektima, iz lingvistike a na kraju i iz zdravog razuma. Ova studija dobro ilustruje manipulaciju genetskim podacima jer se barata skupom podataka koji nije reprezentativan i nije statistički značajan, a pokušavaju se izneti zaključci opšteg tipa – to nije u skladu sa naučnom metodologijom i jednostavno rečeno nije pošten pristup. Naravno odavno smo navikli da se statistika koristi za manipulaciju.
Arheogenetika nam može doneti mnogo, ali samo ako ostanemo svesni njenih ograničenja. Kada modeli počnu da se tretiraju kao istorijska istina, dolazimu u neprekidni zatvoreni krug da se rezultati istraživanja koji treba da pokažu da istinu o prošlosti tumače kao potvrda jedne verzije zato što je ona unapred prihvaćena kao tačna u skladu sa političkom interpretacijom istorije. Snaga genetike nije u tome da zatvori raspravu, već da je otvori. Tek kada se podaci budu čitali nepristrasno i iz njih izvlačili samo mogući zaključci pa se onda otvarala rasprava o istorijskim dogmama onda ćemo krenuti napred.
Pogledajte emisije na ove teme na kanalu Ognjilo:
